Qərbə yönələn Ermənistanı hansı risklər gözləyir?

Ermənistan son illərdə xarici siyasət kursunda ciddi dəyişikliklərə gedir. İrəvan Rusiyadan tədricən uzaqlaşır, Avropa İttifaqı (Aİ) ilə münasibətləri dərinləşdirir və Qərblə əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini formalaşdırmağa çalışır.
Bununla belə, Ermənistanın Rusiyadan tam qopması hələ real görünmür. Ölkə Avrasiya İqtisadi İttifaqının üzvü olaraq qalır, Rusiya Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşı və enerji təchizatçılarından biri olaraq qalır. Bu səbəbdən İrəvanın qarşısında əsas məsələ yalnız Qərbə yaxınlaşmaq deyil, bunu Rusiya ilə iqtisadi və digər əlaqələri birdən-birə itirmədən həyata keçirməkdir.
2026-cı ildə bu ziddiyyət daha da aydın şəkildə üzə çıxıb. Ermənistanın Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşması Moskvanın narazılığına səbəb olur, eyni zamanda Rusiya tərəfindən Ermənistan məhsullarına tətbiq edilən məhdudiyyətlər İrəvanın manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.

Erməni politoloq Norayr Dunamalyanın fikrincə, Ermənistan-Rusiya münasibətlərindəki böhran artıq müvəqqəti siyasi fikir ayrılığı çərçivəsindən çıxıb və daha dərin, struktur xarakter alıb.
Moskva ilə münasibətlər niyə pisləşdi?
Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşması bir gündə baş verməyib. Bu proses xüsusilə 2020-ci ildən sonra sürətlənib və 2023-cü ildə Qarabağda baş verən hadisələrdən sonra daha açıq xarakter alıb.
İrəvanın mövqeyinə görə, Rusiya Ermənistanın təhlükəsizliyinin təmin olunmasında vədinə xilaf çıxıb. Bunun ardınca Paşinyan hökuməti KTMT-də iştirakını faktiki olaraq dayandırıb və Qərblə təhlükəsizlik, siyasi və iqtisadi əlaqələri genişləndirməyə başlayıb. Ermənistan hazırda KTMT-də iştirak etmir, lakin təşkilatdan formal çıxış məsələsi ayrıca proses olaraq qalır.

Eyni zamanda Ermənistan Aİ ilə münasibətlərini yeni mərhələyə keçirib. 2026-cı ilin mayında İrəvanda ilk Aİ-Ermənistan sammitinin keçirilməsi də bu yaxınlaşmanın institusional səviyyədə dərinləşdiyini göstərdi.
Beləliklə, söhbət artıq yalnız Rusiyadan narazılıqdan getmir. Ermənistan xarici siyasətində alternativ istiqamətlər yaratmağa çalışır.
İrəvanın əsas məqsədi: Rusiyadan tam ayrılmaq, yoxsa alternativ yaratmaq?
Paşinyanın son açıqlamaları göstərir ki, Ermənistan hələlik Avrasiya İqtisadi İttifaqından çıxmaq niyyətində deyil. Bununla yanaşı, baş nazir ölkəsinin alternativ iqtisadi və siyasi istiqamətlər formalaşdırmaq hüququna malik olduğunu bildirir. O, Rusiyaya da bu mövqeyini çatdırdığını deyib.
Bu, Ermənistanın hazırkı siyasətinin əsas məntiqini izah edir: İrəvan indiki mərhələdə Moskvanı Qərblə əvəz etməkdən daha çox, Rusiyadan asılılığını azaltmağa çalışır.
Bu fərq vacibdir. Çünki Ermənistanın Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri hələ də çox böyükdür. Reuters-in məlumatına görə, Rusiya 2025-ci ildə Ermənistanın xarici ticarətinin təxminən 35 faizini təşkil edib. Ölkə enerji təchizatında da Rusiyadan ciddi şəkildə asılıdır.
Bu səbəbdən İrəvanın Moskvadan tamamilə üz döndərməsi iqtisadi baxımdan ciddi fəsadlar yarada bilər.
Avropa İttifaqı Ermənistana nə vəd edir?
Ermənistan cəmiyyətində Aİ-yə münasibətin daha müsbət olması İrəvanın Qərbə yönəlməsinin əsas siyasi dayaqlarından biridir.
Avropa İttifaqı Ermənistan üçün yalnız iqtisadi tərəfdaş deyil. Aİ ilə yaxınlaşma həm də siyasi institutların, iqtisadiyyatın, nəqliyyat və enerji əlaqələrinin şaxələndirilməsi, eləcə də təhlükəsizlik sahəsində yeni imkanların yaradılması kimi təqdim olunur.
Lakin Aİİ ilə Aİ arasında seçim Ermənistan üçün sadə məsələ deyil. Ermənistan Aİİ-dən çıxarsa, Rusiya bazarına çıxış imkanlarının bir hissəsini itirə bilər. Ölkənin Rusiya ilə ticarət əlaqələrinin miqyası nəzərə alınanda bu, iqtisadiyyat üçün ciddi zərbə ola bilər.
Bu baxımdan Ermənistanın qarşısında paradoksal vəziyyət yaranır: siyasi baxımdan Qərbə yaxınlaşmaq istəyir, iqtisadi baxımdan isə hələ də Rusiya ilə əlaqələrə ehtiyac duyur.
Moskva ilə qarşıdurmanın iqtisadi qiyməti
İki ölkə arasındakı siyasi gərginlik artıq iqtisadi sahədə də hiss olunur. Rusiya 2026-cı ildə Ermənistanın müxtəlif məhsullarının idxalına məhdudiyyətlər tətbiq edib. Paşinyan bu məhdudiyyətlərin Ermənistan-Rusiya razılaşmalarına və Aİİ qaydalarına zidd olduğunu bildirib və problemin həll olunmasını tələb edib.
Paşinyan daha sonra xəbərdarlıq edib ki, Ermənistan məhsullarına tətbiq edilən məhdudiyyətlər aradan qaldırılmasa, bu, Aİİ-nin özünün gələcəyinə ciddi zərbə vura bilər. Bununla yanaşı, o, Ermənistanın təşkilatdan çıxmaq planının olmadığını da vurğulayıb.
Bu mövqe Ermənistanın hazırkı strategiyasındakı ziddiyyəti açıq göstərir: İrəvan Aİİ-də qalır, lakin eyni zamanda təşkilat daxilində Rusiyanın dominant mövqeyinə qarşı çıxır və alternativlər axtarır.
Paşinyanın Ukraynaya səfəri niyə vacibdir?
Ermənistanla Ukrayna arasında münasibətlər hazırda tamhüquqlu müttəfiqlik səviyyəsində deyil. Lakin iki ölkə arasında siyasi yaxınlaşma müşahidə olunur.
Paşinyanın Kiyevə mümkün səfəri də bu baxımdan simvolik əhəmiyyət daşıya bilər. Bu səfər Ermənistanın Rusiya orbitindən daha da uzaqlaşdığını nümayiş etdirən siyasi mesaj kimi qəbul edilə bilər.

Lakin belə bir addımın atılması üçün İrəvanın daha geniş Avropa siyasətinin formalaşması lazımdır. Çünki Ermənistanın eyni vaxtda Rusiya ilə kəskin qarşıdurmaya girərək Qərblə yaxınlaşması iqtisadi və siyasi baxımdan risklidir.
“Real Ermənistan” nəyi dəyişir?
Paşinyan hökumətinin xarici siyasətindəki dəyişiklik yalnız beynəlxalq tərəfdaşların seçimi ilə məhdudlaşmır. Hakimiyyət ölkənin milli kimliyi və dövlətçilik anlayışına da yeni yanaşma formalaşdırmağa çalışır.
“Real Ermənistan” konsepsiyası bu siyasətin ideoloji əsaslarından biridir. Bu yanaşmada diqqət tarixi iddialardan və keçmişin siyasi gündəmindən daha çox, hazırkı Ermənistan Respublikasının ərazisinə, dövlət institutlarına və gələcək inkişafına yönəldilir.
Bu konsepsiyanın əsas məqsədlərindən biri Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılmasıdır. Hakimiyyət hesab edir ki, regional sabitlik və qonşularla münasibətlərin yaxşılaşdırılması Ermənistanın iqtisadi və siyasi imkanlarını genişləndirə bilər.
Lakin bu siyasət Ermənistan cəmiyyətində ciddi mübahisələr doğurur. Çünki milli kimlik və tarixi yaddaş məsələlərindən imtina cəhdi cəmiyyətin bir hissəsi tərəfindən xarici təzyiqlərə güzəşt kimi qəbul edilə bilər.
Azərbaycanla münasibətlər: sülh, yoxsa yeni asılılıq?
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində də oxşar paradoks müşahidə olunur. İrəvan yeni müharibənin qarşısını almaq və sülh sazişinə nail olmaq üçün Azərbaycanla münasibətlərin normallaşdırılmasına üstünlük verir. Eyni zamanda iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi niyyəti də bu siyasətin mühüm hissəsidir.

Lakin Ermənistan daxilində bəzi siyasi qüvvələr hesab edirlər ki, Azərbaycanla iqtisadi əlaqələrin sürətlə genişləndirilməsi ölkəni yeni asılılıq vəziyyətinə sala bilər.
Bu narahatlığın əsas səbəbi ticarət balansının hələ tam formalaşmamasıdır. Azərbaycan üzərindən Ermənistana müəyyən məhsulların, o cümlədən yanacağın göndərilməsinə başlanıldığı halda, əks istiqamətdə Ermənistan məhsullarının ixracı hələ əhəmiyyətli həcmə çatmayıb.
Ermənistan üçün ən böyük risk nədir?
Ermənistanın əsas problemi seçim qarşısında qalmasıdır. Bir tərəfdə Rusiya ilə formalaşmış dərin iqtisadi və enerji əlaqələri var. Digər tərəfdə isə Avropa İttifaqına inteqrasiya və Qərblə daha sıx siyasi əməkdaşlıq perspektivi dayanır.
İrəvan bu iki istiqamətdən birini dərhal seçmək əvəzinə, hazırda hər ikisi ilə paralel münasibətlər saxlamağa çalışır. Lakin Moskva Aİ ilə daha dərin inteqrasiyanın Aİİ üzvlüyü ilə ziddiyyət təşkil etdiyini bildirir və Ermənistanı seçim etməyə çağırır.
Buna görə Ermənistanın qarşıdakı illərdə əsas strategiyası böyük ehtimalla “Rusiya ilə bütün əlaqələri kəsmək” deyil, “Rusiyadan asılılığı azaltmaq və alternativlər yaratmaq” olacaq.
Qarşıdakı illərdə nə baş verə bilər?
Ermənistanın gələcəyinə bir neçə əsas amil təsir edəcək: Rusiya ilə münasibətlərin hansı səviyyəyə qədər pisləşəcəyi, Aİ ilə inteqrasiyanın hansı sürətlə davam edəcəyi, Azərbaycanla sülh prosesinin nəticəsi və regional nəqliyyat layihələrinin həyata keçirilməsi.

Əgər Ermənistan Aİ ilə əlaqələri dərinləşdirə bilsə, eyni zamanda Rusiya bazarına və enerji resurslarına alternativlər yaratsa, İrəvanın manevr imkanları əhəmiyyətli dərəcədə artacaq.
Əks halda isə Rusiya ilə münasibətlərin sürətlə pisləşməsi Ermənistanı iqtisadi baxımdan çətin vəziyyətə sala bilər.
Bu səbəbdən Ermənistanın qarşısında duran məsələ sadəcə “Rusiya, yoxsa Qərb?” seçimi deyil. Daha mürəkkəb sual budur: İrəvan yeni xarici siyasət kursunu iqtisadi və təhlükəsizlik baxımından dayanıqlı edə biləcəkmi?
Məhz bu sual Ermənistanın növbəti illərdəki siyasi kursunun və Cənubi Qafqazdakı mövqeyinin müəyyənləşməsində əsas rol oynayacaq.
Səbinə Həsənova