Qərbi Azərbaycanda mədəni irsin sistemli şəkildə məhv edilməs

Qərbi Azərbaycanın tarixi və mədəni irsi Azərbaycan xalqının çoxəsrlik tarixinin ayrılmaz hissəsidir. Bu torpaqlarda əsrlər boyu yaşamış Azərbaycan türkləri özlərindən sonra zəngin və çoxşaxəli mədəni irs qoyublar. Məscidlər, qəbiristanlıqlar, türbələr, tarixi yaşayış məntəqələri, memarlıq nümunələri, qədim toponimlər və digər maddi-mədəniyyət abidələri həmin tarixin canlı şahidləridir. Bu irsin böyük hissəsinin zaman keçdikcə dağıdılması, dəyişdirilməsi və izlərinin silinməsi isə sadəcə tarixi abidələrə münasibət məsələsi deyil — xalqın tarixi yaddaşına qarşı yönəlmiş ciddi müdaxilədir.

Ermənistanın indiki ərazisində Azərbaycan xalqının tarixi izlərinin mövcudluğu müxtəlif arxiv sənədlərində, xəritələrdə, tarixi mənbələrdə, fotoşəkillərdə və tədqiqatlarda öz əksini tapıb. Buna baxmayaraq, Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, uzun illər ərzində bölgənin tarixi-mədəni mənzərəsinin dəyişdirilməsi və Azərbaycan izlərinin aradan qaldırılması istiqamətində məqsədyönlü siyasət həyata keçirilib.

Bu siyasətin ən ağrılı nəticələrindən biri Azərbaycan xalqına məxsus dini və tarixi abidələrin taleyidir. Vaxtilə azərbaycanlıların yaşadığı şəhər və kəndlərdə fəaliyyət göstərmiş məscidlərin bir qisminin dağıdılması, digər qisminin isə təyinatının dəyişdirilməsi barədə məlumatlar mövcuddur. Qəbiristanlıqların dağıdılması isə daha ağır nəticələr doğurur. Çünki qəbiristanlıq yalnız daşlardan ibarət məkan deyil. Orada bir xalqın nəsillərinin izi, ailə tarixləri və mənəvi yaddaşı qorunur. Qəbiristanlığın məhv edilməsi həmin yaddaşın fiziki daşıyıcılarının da aradan qaldırılması deməkdir.

Tarixi yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi də bu prosesin mühüm hissəsi kimi qiymətləndirilir. Toponimlər xalqların həmin ərazilərdəki tarixi varlığını müəyyənləşdirən mühüm mənbələrdəndir. Azərbaycan dilində olan yer adlarının sistemli şəkildə dəyişdirilməsi bölgənin keçmişinin yeni nəsillərə fərqli şəkildə təqdim edilməsinə səbəb ola bilər. Tarixi coğrafiyanın dəyişdirilməsi isə yalnız adların dəyişdirilməsi deyil, tarixi yaddaşın özünə müdaxilədir.

Burada əsas məsələ bir xalqın digər xalqın mədəni irsinə münasibətidir. Mədəni irs siyasi sərhədlərdən və gündəlik siyasi maraqlardan daha uzunömürlüdür. Bir abidə dağıdıldıqda onun bərpası bəzən mümkün olsa da, əsrlər boyu formalaşmış tarixi mühitin bütövlüyünü əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq son dərəcə çətindir. Buna görə də mədəni irsin qorunması yalnız həmin irsin sahibi hesab edilən xalqın deyil, bütün bəşəriyyətin məsuliyyətidir.

Beynəlxalq hüquq da mədəni sərvətlərin qorunmasını xüsusi əhəmiyyətli məsələ kimi qəbul edir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasına dair əsas beynəlxalq sənədlərdən biridir. UNESCO-nun fəaliyyəti də tarixi abidələrin qorunması və mədəni irsin gələcək nəsillərə çatdırılması prinsipinə əsaslanır. Bu baxımdan mədəni abidələrin qəsdən məhv edilməsi, talan olunması və ya onların tarixi kimliyinin dəyişdirilməsi ilə bağlı iddialar obyektiv və müstəqil şəkildə araşdırılmalıdır.

Qərbi Azərbaycanda Azərbaycan mədəni irsinin taleyi ilə bağlı susmaq olmaz. Çünki söhbət yalnız keçmişdən getmir. Söhbət tarixi həqiqətin gələcək nəsillərə hansı formada çatdırılacağından gedir. Əgər bir xalqın məscidləri, qəbiristanlıqları, yaşayış məntəqələri və toponimləri yoxa çıxarılırsa, bir müddət sonra həmin xalqın o ərazilərdəki tarixi varlığını sübut edən maddi dəlillər də azalır. Bu isə tarixi yaddaş baxımından ciddi təhlükə yaradır.

Azərbaycanın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri Qərbi Azərbaycandakı mədəni irsin sistemli şəkildə sənədləşdirilməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasıdır. Arxiv sənədləri toplanmalı, tarixi xəritələr rəqəmsallaşdırılmalı, dağıdılmış və dəyişdirilmiş abidələrin siyahısı hazırlanmalı, onların əvvəlki və mövcud vəziyyətini göstərən materiallar elmi əsaslarla sistemləşdirilməlidir. Tarixi faktların sənədləşdirilməsi gələcəkdə bu irsin bərpası və qorunması üçün də mühüm hüquqi və elmi baza yarada bilər.

Qərbi Azərbaycanın mədəni irsi silinə biləcək bir yaddaş deyil. Dağıdılmış məscidlər, məhv edilmiş qəbiristanlıqlar, dəyişdirilmiş toponimlər və itirilmiş yaşayış məntəqələri tarixdən yox olmur. Onların hər biri Azərbaycan xalqının bu torpaqlardakı çoxəsrlik həyatının bir parçasıdır.

Tarixi dəyişdirmək mümkün deyil. Abidələri dağıtmaq, adları dəyişdirmək, izləri silmək keçmişi yox etmir. Əksinə, bu cür hərəkətlər həmin tarixin daha ciddi şəkildə araşdırılmasını zəruri edir. Qərbi Azərbaycanın mədəni irsi qorunmalı, sənədləşdirilməli və onunla bağlı həqiqətlər beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmalıdır.

Tarixi yaddaşın müdafiəsi həm də ədalətin müdafiəsidir. Qərbi Azərbaycanda Azərbaycan xalqının yaratdığı mədəni irsin taleyi unutdurulmamalı, bu irsin qorunması məsələsi beynəlxalq səviyyədə gündəmdə saxlanılmalıdır. Çünki mədəni irsi məhv etməklə xalqın tarixini məhv etmək mümkün deyil.

 Vaqif Şadlinski,

Qərbi Azərbaycan İcması Ağsaqqallar Şurasının sədr müavini