"Biz bu musiqini niyə başa düşmürük?"

Aslan Mustafazadə, pianoçu, musiqişünas

Müasir dövr musiqisi haqqında tez-tez həm tələbə, həm də müəllim həmkarlarım sual ünvanlayırlar: “Biz bu musiqini niyə başa düşmürük?” Təbii ki, söhbət akademik musiqidən gedir.

Şəxsən mən bir neçə dəfə Bakıda keçirilən müasir musiqi axşamlarında iştirak etmişəm. Həm Azərbaycan, həm də xarici bəstəkarların əsərlərini dinləmişəm. Lakin həmin musiqiləri bəyənib-bəyənmədiyim barədə konkret cavab verməkdə çətinlik çəkirəm. Bu konsertlərdə elə nümunələr vardı ki, onların ciddi nəzəri sistemə əsaslandığı açıq şəkildə hiss olunurdu. Digər əsərlər isə sanki müəyyən layihə xarakterli, səhnələşdirilmiş tapşırıq formatında idi.

Subyektiv fikrimi deyim: konkret nəzəri müddəalara — yəni “bu olar, bu olmaz” prinsiplərinə əsaslanmayan musiqini, tarixi dövründən asılı olmayaraq qəbul etməkdə çətinlik çəkirəm.

Bir çox bəstəkar və musiqişünas iddia edə bilər ki, bu musiqilərin struktur və nəzəri sistemi mövcuddur. Əlbəttə, özünəməxsus forma və nəzəri əsaslardan danışmaq mümkündür. Bu istiqamətdə Pyer Bulez, Karlhayn Stokhauzen, Arnold Şönberq, Jonatan Kramer və Lev Gakkelin forma və nəzəriyyə haqqında kifayət qədər kitab və məqalələri mövcuddur.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, bu tip əsərlər dinləyicidə daha çox konstruktiv, mexaniki musiqi təsiri yaradır. Qaydaların “qeyri-mövcudluğu" və yaxud başqa cür desək, "olar-olmazlığı” isə bu kompozisiyalar haqqında düşünmək istəyini minimuma endirir.

Müşahidələrim göstərir ki, klassik forma və nəzəri əsasları dərindən bilən bəstəkarların müasir musiqi nümunələri daha qəbulolunan və yadda qalan olur.

Əlbəttə, həm bəstəkarlar, həm də musiqişünaslar arasında qeyd etdiklərimlə razılaşmayanlar olacaq. Buna baxmayaraq, sual açıq qalır:

Bu əsərlər daha çox səhnə və vizual tablo üzərində qurulan layihətəfəkkürlü nümunələrdir, yoxsa müəyyən nəzəri müddəalara və formaya əsaslanan kompozisiyalar?

Şəxsən mən belə əsərləri ciddi analitik təhlilə cəlb etməkdə çətinlik çəkirəm. Əgər yanılıramsa, xahiş edirəm ki, bu istiqamətdə ciddi elmi mənbəyə əsaslanan bir məqalə nümunə göstərilsin.

Beləliklə, bioloji olaraq cılızlaşma prosesi necə baş verirsə, müasir musiqi adı altında da əsl musiqidə müəyyən cılızlaşma müşahidə olunur. Bu isə bir o qədər də xoş hal kim dəyərləndirilmir.