Radiasiya nədir və sağlamlığa necə təsir edir?

İnsanlar, gündəlik həyatlarında istər təbii, istərsə də süni mənbələrdən gələn radiasiyaya məruz qalırlar. Bu radiasiya əsasən təbiətdə mövcud olan qaynaqlardan, xüsusilə də radon qazından qaynaqlanır. Radiasiyanın digər təbii mənbələri isə kosmosdan gələn kosmik radiasiya, qida və içkilər, suda olan radioaktiv maddələr və yer qabığından gələn radiasiyadır. Tibb sahəsində isə radiasiya diaqnostik röntgen, kompüter tomoqrafiyası (KT) və xərçəngin müalicəsində istifadə olunan radioterapiya kimi məqsədlərlə istifadə olunur və bu, süni radiasiyanın əsas mənbəyidir.

Radiasiya nədir?

Radiasiya – maddə və ya məkan vasitəsilə yüksək sürətlə yayılan enerjidir. Bu enerji, alfa və beta zərrəcikləri kimi hissəciklər və ya işıq, istilik, radio dalğaları, mikro dalğalar, rentgen şüaları və qamma şüaları kimi dalğalar şəklində ola bilər. Radiasiya yayan maddələrə "radioaktiv maddələr" deyilir. Bunlar, qeyri-sabit atomlardır və stabil hala keçərkən radiasiya yayırlar.

Bu zaman iyonlaşma baş verir – atomlardan elektronların ayrılması nəticəsində yüklü zərrəciklər (iyonlar) yaranır. İyonlaşdırıcı radiasiya, maddə ilə qarşılıqlı təsirdə iyonlar yaradaraq canlı hüceyrə və molekullara zərər verir. Alfa, beta, qamma və rentgen şüaları bu radiasiya növlərinə aiddir. Ultrabənövşəyi (UV) şüalar, mikro dalğalar və radio dalğaları isə iyonlaşdırıcı olmayan radiasiya sayılır.

Radiasiyaya məruz qalma yolları

İnsan radiasiyaya xarici və ya daxili yollarla məruz qala bilər:

Xarici məruz qalma: Radiasiya mənbəyi bədənin xaricində yerləşir (məsələn, rentgen, qamma şüaları).

Daxili məruz qalma: Radiasiya mənbəyi qida, içki və ya nəfəs vasitəsilə bədənə daxil olur və daxildə fəaliyyət göstərir (məsələn, radon qazı, radiasiya çirklənməsi).

Radiasiyanın sağlamlığa təsiri

Radiasiyanın zərərli təsiri onun növü, səviyyəsi, maruz qalma müddəti, toxuma və orqanların həssaslığı, genetik anomaliyalar, yaş, cinsiyyət və sağlamlıq vəziyyəti kimi amillərdən asılıdır.

İnsan il ərzində təbii radiasiya mənbələrindən təxminən 2-3 miliSievert (mSv) radiasiyaya məruz qalır.

Tək bir KT (kompüter tomoqrafiyası) skanı bir neçə mSv radiasiya dozası verə bilər.

4-5 Sievert (Sv) doza ölümcül sayılır. Bu səbəbdən gündəlik dozalar mSv və ya mikroSievert (µSv) ilə ölçülür.