Reabilitasiya mərkəzləri nə qədər məsuliyyət daşıyır? Nəsimi Nəbizadə hadisəsinin arxa planı

Kulis.az Rəna Nevzatın yeni yazısını təqdim edir.

Bir vaxtlar ekranın o tayından tanıdığımız, səsi və üslubu ilə yadda qalan Nəsimi Nəbizadə son günlər yenidən xəbər başlıqlarına düşüb. Amma bu dəfə peşə fəaliyyəti ilə yox, reabilitasiya mərkəzindən qaçması və itkin düşməsi ilə.

Bir neçə gün əvvəl hamımız bir xəbər “oyandıq”.

Tanınmış jurnalist və keçmiş aparıcı Nəsimi Nəbizadə “Qurtuluş” Reabilitasiya Mərkəzindən qaçıb. Mərkəzin rəhbəri Ceyhun Salmanov bildirmişdi ki, Nəbizadə paytaxtın Səbail rayonu, Nizami küçəsində yerləşən kafedə olarkən onun nəzarətindən çıxıb. Bir neçə saatlıq axtarışdan sonra onun mərkəzi tərk etdiyi dəqiqləşmişdi.

Ceyhun Salmanovun sözlərinə görə, Nəsimi Nəbizadəyə reabilitasiya müddətində tibbi və məişət baxımından lazımi kömək göstərilib. Hətta son günlərdə diş problemləri ilə bağlı Sumqayıta aparılıb. Hadisədən iki gün əvvəl Nəbizadə özünü narahat hiss etdiyini, gəzmək istədiyini deyib. Onlar birlikdə Nizami küçəsinə gediblər, restoranda yemək yeyib, şəhərdə gəziblər, daha sonra kafedə əyləşiblər. Məhz bu zaman, qısa bir fasilədə Nəsimi Nəbizadə yoxa çıxıb.

Mərkəzin əməkdaşları dərhal onun Saray qəsəbəsində yerləşən ata evinə yollanıblar. Qardaşı Elnur bildirib ki, Nəsimi evə gəlməyib. Axtarışlar bir neçə saat davam edib və məsələ ictimailəşib.

Bunlar hadisənin ümumi təfərrüatlarıdır. İndi gələk əsas məsələyə.

Sonradan məlum olub ki, “Qurtuluş” reabilitasiya mərkəzindən qaçan tanınmış jurnalist Nəsimi Nəbizadə tapılıb. O, Abşeron rayonunun Saray qəsəbəsində evlərdən birində gizlənirmiş. Mərkəzin əməkdaşları onun arxasınca Saray qəsəbəsinə gedərək yerini müəyyənləşdiriblər. Nəsimi Nəbizadənin ata evi də məhz Saray qəsəbəsində yerləşir.

Bu detal hadisəyə yeni çalar qatır. Görünür, Nəbizadənin qaçışı təsadüfi marşrut deyil, psixoloji olaraq tanış və “təhlükəsiz” saydığı məkana – uşaqlığının və ailə yaddaşının olduğu yerə doğru yönəlib. Reabilitasiya prosesində olan şəxslərin çoxu üçün belə davranışlar qeyri-adi sayılmır.

Bu hadisə bir daha reabilitasiya mərkəzlərinin fəaliyyət mexanizmlərini gündəmə gətirir. Azərbaycanda bu tip mərkəzlər hüquqi baxımdan cəza müəssisəsi deyil. Burada saxlanılan şəxslər məhbus yox, müalicə alan pasiyentdir. Onların tam izolyasiyası və hərəkət azadlığının sıfırlanması qanunla da, praktik baxımdan da mümkün deyil. Xüsusən də uzun illər ictimai həyatın içində olmuş, media mühitində çalışmış şəxslər üçün adaptasiya prosesi daha həssas keçir.

Reabilitasiya yalnız tibbi müdaxilə deyil. Bu, psixoloji müşayiət, davranış risklərinin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi və sosial faktorların nəzərə alınmasını tələb edən mürəkkəb bir prosesdir. Nəsimi Nəbizadə hadisəsi göstərdi ki, şəhər mühitinə çıxış, ictimai məkanlarda nəzarət və psixoloji vəziyyət arasında incə, amma təhlükəli bir tarazlıq var.

Bir vaxtlar başqalarının həyat hekayələrini efirdən danışan jurnalist bu gün özü bir xəbərin mərkəzindədir. Onun tapılması vəziyyətin dramatik sonluqla bitmədiyini göstərsə də, məsələ hələ də açıq qalır: reabilitasiya sistemində bu cür qaçışların qarşısını almaq üçün mövcud mexanizmlər yetərlidirmi?
Bu hadisə ətrafında yaranan ictimai reaksiya bir daha göstərdi ki, tanınmış simaların reabilitasiya prosesləri cəmiyyət üçün sadəcə tibbi məsələ deyil, həm də etik və sosial mövzudur. Medianın diqqəti çox vaxt “qaçdı”, “tapıldı” kimi faktların üzərində cəmlənsə də, əsas məsələ bu cür vəziyyətlərin niyə baş verdiyi və necə qarşısının alına biləcəyidir.

Reabilitasiya mərkəzləri formal olaraq müalicə müəssisəsi sayılsa da, faktiki olaraq onlar insanın azad iradəsi ilə psixoloji məhdudiyyət arasında yerləşən həssas zonada fəaliyyət göstərir. Bu zonada atılan hər addımın istər şəhərə çıxışın, istər ictimai məkanda vaxt keçirməyin riskləri hesablanmalıdır.
İnsan psixologiyasında “ata evi”, “uşaqlıq məkanı” anlayışları böhran anlarında sığınacaq rolunu oynayır. Reabilitasiyada olan şəxslərin çoxu üçün bu məkanlar şüuraltı təhlükəsizlik nöqtəsidir. Bu da göstərir ki, belə şəxslərin davranışlarını təkcə intizam çərçivəsində yox, psixoloji xəritə üzərindən oxumaq lazımdır.

Bu hadisə eyni zamanda reabilitasiya mərkəzlərinin nəzarət imkanlarının real sərhədlərini də üzə çıxarır. Mərkəz əməkdaşları hüquqi baxımdan pasiyenti zorla saxlamaq, hər addımını polis nəzarəti kimi izləmək səlahiyyətinə malik deyillər. Bu boşluq isə bəzən məsuliyyətin subyektiv qərarlara bağlanmasına, nəticədə isə gözlənilməz situasiyalara yol açır.

Nəsimi Nəbizadənin tapılması hadisənin əks-sədasının qarşısını alsa da, məsələ bununla bitmir. Bu hadisə reabilitasiya sahəsində fəaliyyət göstərən qurumlar üçün siqnal olmalıdır: protokollar yenilənməli, risk qrupları ayrıca müəyyənləşdirilməli, tanınmış və psixoloji baxımdan həssas şəxslərlə iş daha fərqli metodlarla qurulmalıdır.

Ən nəhayət, bu hadisə cəmiyyətin öz münasibətini də yenidən düşünməsini tələb edir. Reabilitasiyada olan insan mürəkkəb, həyati bir mərhələdən keçən insandır. Media və ictimaiyyət bu həqiqəti nəzərə almadan atılan hər addımda problemi həll etmir, sadəcə onu növbəti xəbərin mövzusuna çevirir.