Icma.az
close
up
RU
Regional güclər süni intellekt enerji savaşında

Regional güclər süni intellekt enerji savaşında

Modern.az portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.

Asılılıq, yoxsa strateji çeviklik?

Azərbaycan üçün real seçimlər

3-cü yazı

ABŞ – Çin qarşıdurması böyüdükcə əsas risk böyük dövlətlər üçün deyil, regional güclər üçün yaranır. Çünki bu yarışın qaydalarını başqaları yazır, xərclərini isə çox vaxt arada qalanlar ödəyir. Azərbaycan kimi ölkələr üçün sual sadədir: bu oyunda yalnız xammal təminatçısı qalmaq, yoxsa strateji manevr edən oyuncu olmaq?

Regional güclər necə sıxışdırılır?

Birinci mexanizm enerji reduksiyasıdır. Böyük güclər süni intellekt infrastrukturu üçün lazım olan enerjini “uzunmüddətli müqavilə”, “yaşıl keçid”, “təhlükəsizlik” adı ilə bağlayırlar. Nəticədə regional güclər öz resurslarını satır, amma enerjidən doğan dəyər zəncirinə daxil ola bilmir.

İkinci mexanizm texnoloji asılılıqdır. Süni intellekt üçün lazım olan çiplər, bulud platformaları, proqram ekosistemləri ABŞ və Çinin nəzarətindədir. Regional dövlətlər texnologiyanı alır, amma idarə etmir.

Üçüncü mexanizm normativ təzyiqdir. “Etik süni intellekt”, “karbon izi”, “təhlükəsizlik standartları” adı altında qərarlar qəbul edilir; bu standartları yazanlar uyğunlaşır, digərləri isə bazardan kənarda qalır.

Ağıllı manevr mümkündürmü?

Mümkündür, amma bu, romantik yox, soyuq hesablanmış realizm tələb edir.

1) Enerji transformasiyası yox, enerji üzərindən yüksəliş.

Enerji satmaq kifayət deyil. Enerjini hesablama gücünə çevirmək lazımdır. Qazı, nefti, elektrik enerjisini xammal kimi satmaq artıq kifayət etmir. Onun əvəzində bunlar lazımdır:

– bu enerjidən istifadə edib data mərkəzləri qurmaq;

– sənaye üçün ucuz və sabit elektrik zonaları;

– süni intellekt modellərini işlətmək və öyrətmək;

– bulud xidmətləri, yüksək məhsuldar hesablama (HPC), Sİ platformaları yaratmaq.

Başqa sözlə enerji ixrac olunan məhsul yox, daxildə dəyər yaradan alət olmalıdır.

2) Nüvə və qaz: köhnə enerji deyil, strateji dayaq.

Regional güclər üçün bərpa olunan enerji vacibdir, lakin süni intellekt infrastrukturu üçün yetərli deyil. Burada əsas tələb sabitlikdir. Məhz buna görə enerji planlamasında:

qaz – keçid və balanslayıcı dayaq,

atom enerjisi – hesablama infrastrukturu üçün davamlı sabitlik mənbəyi kimi nəzərdə tutulmalıdır.

Bu yanaşmada ideoloji seçimlər deyil, 24/7 yükləmə qrafiki və fasiləsiz enerji təminatı əsas götürülür.

3) Bloklara yox, interfeyslərə qoşulmaq

Bir tərəfi seçmək risklidir. Doğru yol interfeys ölkə olmaqdır:

– enerji axınları ilə Qərb bazarlarına inteqrasiya olunmaq;

– logistika dəhlizləri ilə Şərq–Qərb keçidini təmin etmək;

– data axınında neytral qalmaq.

Bu, “hamıya bir az” siyasəti deyil, hər kəs üçün vacib olmaq siyasətidir.

4) Dövlət nəzarəti + bazar elastikliyi

Süni intellekt infrastrukturu tam özəlləşdirilə bilməz. Amma boğucu dövlət nəzarəti də risklidir. Optimal model:

– Dövlət enerji və təhlükəsizlikdə çərçivə qurur;

– Bazar isə innovasiya və genişlənməni təmin edir.

Azərbaycan üçün konkret seçimlər

Azərbaycanın üstünlüyü resurs bolluğunda deyil, coğrafi və enerji balansındadır, zənnimcə. Real seçimlər bunlardır:

– Qazı yalnız ixrac yox, yerli süni intellekt və data mərkəzləri üçün qiymət üstünlüyü kimi istifadə etmək;

– Nüvə mövzusunu ideoloji tabu yox, texniki ssenari kimi masada saxlamaq;

– Regional data-enerji qovşağına çevrilmək (Qafqaz–Xəzər–Mərkəzi Asiya kəsişməsi);

– Sİ-ni “startap romantizmi”ndən çıxarıb sənaye və dövlət xidmətlərinə bağlamaq.

Nəticə etibarı ilə regional güclər bu müharibədə ya enerji koloniyası, ya da hesablama platforması olacaq. Aralıq variant yoxdur. Süni intellekt dövründə suverenlik bayraqla yox, elektrik açarı və server otağı ilə ölçülür.

Azərbaycan kontekstində dövlətin uzunmüddətli strategiyası

Prezident İlham Əliyev son müsahibəsində Azərbaycanın süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar sahələrində strateji niyyətlərini aydın şəkildə ifadə edib. O bildirib ki, Azərbaycan regional süni intellekt və informasiya texnologiyaları habına çevrilmək niyyətindədir və bunun üçün artıq infrastrukturların və insan kapitalının formalaşdırılması üzərində iş gedir. Bu baxımdan ölkə data mərkəzləri və kiber-təhlükəsizlik infrastrukturu qurmaq üzrə tərəfdaşlarla birgə layihələr aparır və mütəxəssis hazırlığına xüsusi diqqət yetirir. Azərbaycan Sİ sahəsində milli insan resurslarını gücləndirmək məqsədi daşıyır. Bu strateji mövqe dövlət səviyyəsində iradənin güclü olduğuna işarədir və ABŞ-la texnoloji əməkdaşlığın davam edəcəyini vurğulayır.

Bu yanaşma qeyd etdiyim regional güclər üçün manevr məntiqinə tam uyğundur. Belə ki:

– Süni intellekt sadəcə texnoloji seçim deyil, strateji milli prioritetdir;

– Süni intellekt potensialının reallaşması üçün milli infrastrukturun gücləndirilməsi vacibdir;

– bu prosesdə insan kapitalının formalaşdırılması yalnız təhsil müstəvisində deyil, iqtisadi və təhlükəsizlik siyasətinin mərkəzində durur.

Azərbaycanın hədəfi regionda Sİ və IT sahəsində nəqliyyat-enerji-rəqəmsal mərkəz kimi rol almaqdır. Bu, yalnız enerji ixracatçısı kimi qalmaq deyil, eyni zamanda enerji ilə hesablama gücünü birləşdirən bir strateji aktor olmaqdır. Prezidentin fikrincə, bu sahədə sərmayə yatırımları, ekspert hazırlığı və xarici əməkdaşlıq ölkəyə həm texnoloji parçalanmada elastiklik, həm də geosiyasi manevr qabiliyyəti qazandıracaqdır.

Bu baxımdan Azərbaycan üçün çıxış yolu təkcə resurs satışı deyil, resursları dəyər zəncirinə çevirmək, enerji potensialını rəqəmsal potensiala bağlamaqdır. Belə bir strategiya regional oyunçular üçün fərqli bir model nümayiş etdirir: müstəqil enerji siyasəti ilə milli Sİ strategiyası eyni xətt üzərində qurulduqda, ölkə həm regional, həm də beynəlxalq rəqabətdə təsirini artıra bilər.

(ardı var)

Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:141
embedMənbə:https://modern.az
archiveBu xəbər 12 Mart 2026 13:09 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see375

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see349

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see337

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see295

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see281

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see263

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see250

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see248

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see246

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see243

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see232

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see231

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see228

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see221

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see217

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see216

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see198

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see197

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see196

Vətən müharibəsinin xronikası: 16 oktyabrda Xocavəndin bir sıra kəndləri işğaldan azad edilib

18 Noyabr 2026 04:19see191
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri