Rusların 3 dəfə öldürməyə cəhd etdiyi, barəsində əfsanələr dolaşan çeçen lideri

Müasir dövrdə dövlət və hökumət başçılarına, dini liderlərə və s. sui-qəsd cəhdlərinə dair çoxsaylı nümunələr var. Bu cəhdlərin bəzisi uğurlu, digərləri isə uğursuzluqla nəticələnir.

Lent.az bu dəfə Çeçenistanın müstəqilliyi uğrunda mübarizəyə başlayan Cövhər Dudayevə qarşı baş tutan sui-qəsd cəhdinin detallarını təqdim edir.

1944-cü ildə anadan olan Cövhər Dudayev ilk çeçen aviasiya generalı idi. 1990-cı ildə artıq SSRİ-nin süqutu labüdləşmişdi. Belə ki, o zaman SSRİ lideri olan Mixail Qorbaçevun müstəqilliyə gedən müttəfiq respublikaları əldə saxlamaq üçün təklif etdiyi yeni konstitusiya layihəsi qəbul olunmadı. Belə bir şəraitdə 1990-cı ildə Çeçenistana qayıdan Dudayev Çeçenistanın da Rusiyanın tərkibindən çıxaraq öz müstəqilliyini elan edəcəyini bildirdi.

1994-cü il dekabrın 12-də Prezident Boris Yeltsinin əmri ilə konstitusion hakimiyyətin bərpası adı ilə Çeçenistana rus qoşunları yeridildi. Qroznı şəhərindən heç yerə ayrılmayan Dudayev 1994-cü ilin 31 dekabrında rus qoşunlarının şəhərə uğursuz hücumunun qarşısının alınmasında önəmli rol oynadı. Lakin döyüşlər bundan sonra iki ay davam etdi. 1995-ci ilin fevralında şəhər ruslara təslim oldu. Dudayev hakimiyyətinin simvolu olan və uğrunda amansız döyüşlərin getdiyi Prezident iqamətgahı ruslar tərəfindən partladıldı. Lakin Dudayevi ələ keçirmək mümkün olmadı.

Əhali arasında böyük nüfuza malik olan Dudayev cənuba – Çeçenistanın ən dağlıq regionuna çəkildi. Müharibənin ilk günündən rus qoşunlarının hədəfində olan Dudayevə qarşı ilk üç sui-qəsd cəhdi uğursuzluqla nəticələndi. Birinci sui-qəsd zamanı snayperin səhvi nəticəsində Dudayev sağ qaldı. Bundan sonrakı cəddə isə yola qoyulmuş mina Dudayevin maşının keçidi zamanı partladı, lakin çeçen lideri yüngül xəsarət aldı.

Üçüncü cəhd zamanı isə Dudayev öz mühafizə xidməti ilə birlikdə gizləndiyi evin partladılmasından 5 dəqiqə qabaq oranı tərk etdi. Lakin 1996-cı ilin yazında çeçen qruplaşmalarının təşkil etdiyi bir neçə qanlı hücum rus xüsusi xidmət orqanlarını daha dəqiq əməliyyat hazırlamağa sövq etdi. Xüsusən, 1996-cı ilin aprelin ortalarında Çeçenistanın Saçi rayonun Yarış-Mardı kəndi yaxınlığında rus qoşunlarının hərbi karvanına hücum Dudayevə qarşı xüsusi əməliyyatın başlanmasını sürətləndirdi. Həmin hücum nəticəsində çeçenlər 90 rus əsgərini öldürdü, 50 nəfəri yaraladı, onlarla hərbi texnika yararsız hala salındı. Bundan sonra əhali arasında nüfuzdan düşməyə başlayan prezident Boris Yeltsin növbəti prezident seçkiləri öncəsi Federal Təhlükəsizlik Xidməti və Baş Kəşfiyyat İdarəsinə Dudayevi nəyin bahasına olursa-olsun məhv edilməsi göstərişini verir. Xüsusi xidmət orqanları 1 milyon dollar qarşılığında yerli informatorlardan Dudayevin telefonla danışdığı ərazini müəyyənləşdirirlər. Xüsusi əməliyyatı yerinə yetirmək üçün 2 SU-25 qırıcı təyyarəsi ayrılır. Qırıcı təyyarələr hədəfi özü müəyyənləşdirən xüsusi lazer başlıqlı aviasiya bombaları ilə təchiz edilir. Telefonun siqnalı qeydə alınan kimi həmin təyyarələr havaya qalxaraq hədəfi məhv etməli idilər. Bütün sutka boyu ərazini nəzarətə götürən ruslar Dudayevin telefonla zəng etməsini gözləməyə başlayırlar. Nəhayət, 1996-cı ilin aprelin 21-də Qroznı şəhərindən 30 km cənubda yerləşən Qexi-Çu kəndi yaxınlığında Dudayevin telefonla danışacağı barədə Rusiya kəşfiyyat xidmətinə çeçen casusları tərəfindən məlumat ötürülür. Dərhal havaya qalxan təyyarələr hədəfi məhv edirlər.

Adətən, telefonla 5 dəqiqədən artıq danışmayan Dudayev həmin gün telefonla 10 dəqiqəyə yaxın danışdı. Ətrafında həyat yoldaşı və mühafizəçiləri olan Dudayev son telefon danışığını Rusiya Dövlət Dumasının deputatı Konstantin Borovoyla etdi. Dudayevə doğru atılan iki raketdən biri düz onun başına dəymiş və o, yerindəcə keçinmişdi. İki mühafizəçisi də onunla birlikdə həlak oldu. Ətrafdakı insanların köməyi ilə o, dəfn olundu. Lakin onun dəfn olunduğu yer naməlum olaraq qalır.

Cövhər Dudayevin ölümü Boris Yeltsinin reytinqini bir qədər qaldırsa da, ümumilikdə bu müharibənin gedişini dəyişə bilmədi. 1996-cı il 6 avqustda başlayan və “Cihad” adı verilən xüsusi əməliyyat nəticəsində Çeçenistan qoşunları paytaxt Qroznı daxil olmaqla, əksər əraziləri rus qoşunlarından azad etdilər. Hərbi məğlubiyyətlərin nəticəsi idi ki, 1996-cı il avqustun 31-də Xasavyurt müqaviləsi imzalandı. Rusiya tərəfdən müqaviləni Təhlükəsizlik Şurasının katibi Aleksandr Lebed, Çeçenistan tərəfindən isə silahlı çeçen dəstələrinin qərargah rəisi Aslan Məshədov imzaladı.

Müqaviləyə əsasən, Rusiya tərəfi qısa müddət ərzində öz qoşunlarını bütün Çeçenistan ərazisindən çıxarmağı öz üzərinə götürdü. Çeçenistan qısa müddət olsa da, de-fakto müstəqil ölkəyə çevrildi.

Çövhər Dudayev isə Çeçenistanın müstəqilliyinin tərəfdarları üçün azadlıq simvoluna çevrilib. Onun adına Polşada, Ukraynada və Pribaltikada küçə və meydanlar mövcuddur.