Sağlam və uzun yaşamaq üçün nə yeməli?

Hamı uzun və sağlam ömür yaşamaq istəyir, amma hamı bu istəyin tələblərinə cavab verəcək həyat yaşamır. Kimi məcburiyyətdən, kimi etinasızlıqdan, kimi də iştahına düşkün olduğu üçün sağlam qidalana bilmir. Çəkisi artanda və ya azalanda bu problemini sağlam yolla həll etmək yerinə sosial şəbəkələrdə reklam edilən həb və ya məcunlarla həll etməyə çalışır. Nəticədə ya sağlamlığında ciddi problemlər yaranır, ya da aldanır. Halbuki sağlam olmaq, həmişə normal çəkidə qalmaq və uzun ömürlü olmaq üçün düzgün qidalanmaq vacibdir.

Ümumiyyətlə, sağlam bir ömür sürmək, o ömrün də uzun olması üçün bir neçə faktora diqqət eləmək lazımdır. Bütün elmi araşdırmalar və uzunömürlü insanların həyat tərzinə dair aparılan müşahidələr göstərir ki, həm fiziki, həm psixoloji, həm də sosial aspektlər uzunömürlü və sağlam həyat üçün əhəmiyyətlidir. Amma ümumilikdə uzunömürlülüyün şərtləri kimi ilk olaraq sağlam qidalanma vacibdir. Bitki əsaslı qidalar, tərəvəz, meyvə, paxlalılar insan sağlamlığı üçün çox faydalıdır. Bu cür qidalanma uzunömürlülük qazandırmaqla yanaşı həm də xroniki xəstəliklərin qarşısını alır. Bitki əsaslı pəhrizlər xolesterin və qan təzyiqini aşağı salır, arteriyaların tutulmasının qarşısını alır, ürək-damar xəstəlikləri riskini azaldır, infarkt, insult və s. kimi problemləri minimuma endirir.

Bitki tərkibli qidalar qanda şəkərin sabit qalmasına kömək edir, insulinə həssaslığı artırır. Bitkilərin tərkibində sadə şəkərlər az, kompleks karbohidratlar çoxdur. Bitki tərkibli qidalanma həm də arıqlamağa və çəkini qorumağa kömək edir. Çünki bitkilər liflə zəngindir, bu da toxluq hissi yaradır və normadan artıq yeməyin qarşısını alır. Bitki tərkibli qidalar maddələr mübadiləsini stimullaşdırır. Bitkilərin demək olar ki hamısında çoxlu antioksidant və fitokimyəvi maddələr var, bu maddələr hüceyrə zədələnməsinin və xərçəngin qarşısını alır. Bitki ilə qidalanan insanlarda damar sistemi sağlam qaldığı üçün qan dövranı problemsiz işləyir və beyinə yaxşı qan gedir. Bu da Azeymer və demensiya riskini azaldır. Həmçnin bitki tərkibli qidalanma qəbizliyi aradan qaldırır, bağırsaq mikroflorasını balansda saxlayır ki, bu da bağırsaq xərçəngi riskini azaldır.

Tibb elmi deyir ki, az miqdarda ət və şəkərsiz qidalanma uzunömürlülüyün açarıdır. Xüsusilə qırmızı ət və emal olunmuş qidalar qida rasionunda azaldılmalıdır. Qırmızı ət həddindən artıq qəbul edildikdə xolesterin və doymuş yağ miqdarını artırır və beləcə ürək-damar xəstəlikləri riski yüksəlir. Qırmızı ət yerinə balıq istehlak edilməsi daha sağlam qidalanmadır. Qida rasionunda qızardılmış, kabab edilmiş, hisə verilmiş ət üstünlük təşkil edən insanların orqanizmində heterosiklik aminlər və polisiklik aromatik karbohidrogenlər yaranır. Adıçəkilən maddələr kanserogendir.

Müasir tədqiqatların bir çoxu yoğun bağırsaq xərçəngi ilə qırmızı ət istehlakı arasında əlaqə olduğunu sübut edir. Emal olunmuş ətlər –kolbasa və sosislər nitrat və nitrit kimi kimyəvi qatqılar ehtiva edir, bu da mədə və bağırsaq xərçəngi riskini artırır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da emal olunmuş əti “1-ci dərəcəli kanserogen” kimi təsnif edir, bu da o deməkdir ki, emal olunmuş ətlər siqaretlə eyni kateqoriyadadır. Qırmızı əti rasionundan azaldan insanlar onun yerini paxlalılar ilə doldura bilər. Ətdə olan zülalı noxud, mərcimək, lobya, qoz-fındıq, yumurta, balıq ilə kompensasiya etmək olar.

Rasiondan şəkərin çıxarılması da sağlam qidalanma şərtlərindən biridir. Şirniyyat, qazlı içkilər, paketli məhsulların tərkibindəki şəkər piylənmə, 2-ci tip diabet, diş çürüməsi və ürək xəstəliklərinə səbəb olur. Qanda şəkərin tez-tez qalxıb-enməsi enerji çatışmazlığına, əsəbə və insulin müqavimətinə səbəb olur. Həmçinin şəkər qaraciyərin piylənməsi və xroniki iltihab riskini artırır. Şəkər ehtiyacını qurudulmuş meyvələr ilə ötüşdürmək olar. Tut, ərik qurusu, xurma çayla qəbul etmək üçün yaxşı alternativdir.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı ” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb