Səhnədə üsyan, mağazada moda Qranj necə özünə xəyanət etdi?

Kulis.az "Kamerton" rubrikasında qranj haqqında məqaləni təqdim edir.

Qranjın beşiyi ABŞ-nin Vaşinqton ştatındakı Sietl şəhəridir. 1980-ci illərin ortalarında bu şəhər musiqi sənayesinin əsas mərkəzlərindən (Nyu-York, Los-Anceles) coğrafi cəhətdən təcrid olunmuşdu. Bu təcridolunma yerli musiqiçilərin xarici təsirlərdən uzaq, özünəməxsus bir səs yaratmasına şərait yaratdı.

"Qranj" sözü ilkin olaraq musiqi tənqidçiləri tərəfindən bu səsi təsvir etmək üçün istifadə edilən bir zarafat və ya təhqir idi; mənası "çirkli", "kobud", "zibil" deməkdir. Musiqi baxımından qranj, 1970-ci illərin hevi metalının (məsələn, "Black Sabbath") yavaş, ağır ritmlərini və 1980-ci illərin pankrokunun (məsələn, "The Stooges") xaotik enerjisini, aqressiyasını və sadəliyini birləşdirirdi. Nəticə etibarilə ortaya distorşnlu (təhrif olunmuş) gitara riffləri, "çirkli" vokal və depressiv lirik mövzular çıxdı.

Bu dövrün erkən qranj qrupları arasında "Mudhoney", "Soundgarden", "Screaming Trees" və əlbəttə ki, "Green River" (sonradan "Pearl Jam" və "Mudhoney"ə parçalandı) var idi. Bu musiqiçilər Sietlın yağışlı havası, iqtisadi çətinliklər və gənclərin gələcəyə inamsızlığı kimi mövzuları işləyirdilər.

1991-ci il qranj və alternativ rok tarixi üçün dönüş nöqtəsi oldu. Sietlın kiçik səhnəsindən çıxan "Nirvana" qrupu "Nevermind" albomunu buraxdı. Albomun aparıcı sinqlı "Smells Like Teen Spirit" ağlasığmaz bir sürətlə populyarlaşdı və Maykl Ceksonun "Dangerous" albomunu "Billboard 200" hit-paradının zirvəsindən endirdi.

Bu partlayış qranjı məşhurlaşdırdı. "Nirvana"nın canlı ifaları, xüsusən də Kurt Kobeynin ehtiraslı vokal tərzi və xaotik səhnə davranışı subkulturanın rəmzinə çevrildi.

"Nirvana"nın ardınca "Pearl Jam" ("Ten" albomu), "Soundgarden" ("Badmotorfinger") və "Alice in Chains" ("Dirt") kimi digər Sietl qrupları da qlobal uğur qazandılar. Qranj artıq yalnız musiqi deyil, həm də gənclərin üsyan səsi idi.

Qranj subkulturasının ən diqqətçəkən tərəflərindən biri onun estetikası və modasıdır. Maraqlısı budur ki, qranj modası bilərəkdən moda əleyhinə (anti-fashion) olaraq yaranmışdı. Sietl gəncləri moda jurnallarının diktə etdiyi bahalı, parlaq və mükəmməl geyimlərə nifrət edirdilər. Onlar rahatlığı, praktikliyi və ucuzluğu üstün tuturdular.

Tipik qranj geyimi "ikinci əl" (second-hand) mağazalarından tapılan, bir-birinə uyğun gəlməyən elementlərdən ibarət idi. Əsas elementlər flanel (qıfıl naxışlı) köynəklər, yırtıq və ya solmuş cins şalvarlar, köhnə band t-shirtləri, böyük trikotaj kardiqanlar və "Dr. Martens" kimi ağır, hərbi tipli çəkmələr idi. Saçlar adətən dağınıq, uzun və çirkli görünürdü.

Həyat tərzi baxımından qranj fəlsəfəsi "slacker" (tənbəl, məqsədsiz) mədəniyyətinə yaxın idi. İnsanlar karyera qurmaqdan, istehlakçılıqdan imtina edir, sənətə, musiqiyə və səmimi ünsiyyətə üstünlük verirdilər. 1992-ci ildə çəkilmiş "Singles" filmi Sietl qranj səhnəsinin bu tərəfini mükəmməl əks etdirir.

Qadın qranjı da bənzər rahatlıq elementlərinə əsaslanırdı, lakin "Hole" qrupunun vokalisti Kortni Lav tərəfindən populyarlaşdırılmış daha fərqli bir "Kinderwhore" üslubu da var idi. Bu üslub "babydoll" donlarını, yırtıq corabları, dağınıq makiyajı və ağır çəkmələri birləşdirirdi ki, bu da qadın stereotiplərinə qarşı bir üsyan idi.

Qranjın qlobal uğuru həm də onun süqutunun başlanğıcı oldu. Subkulturanın əsasını təşkil edən anti-istehlakçılıq və müstəqillik ideyaları, qranjın populyarlaşması ilə ziddiyyət təşkil etməyə başladı. Flanel köynəklər bahalı moda brendlərinin (məsələn, 1993-cü ildə Mark Ceykobsun "Grunge" kolleksiyası) podiumlarına çıxdı.

Daha faciəvisi, subkulturanın mərkəzində dayanan narkotik asılılığı və depressiya mövzuları real həyatda ağır nəticələr verdi. "Nirvana"nın əsas fiquru Kurt Kobeynin 1994-cü ildə intiharı qranjın qızıl dövrünün sonu demək idi. "Alice in Chains"in vokalisti Leyn Steyli və digər əsas fiqurlar da oxşar talelərlə qarşılaşdılar.

Amma qranj tamamilə yox olmadı. Onun təsiri müasir musiqidə (məsələn, post-grunge qrupları, alternativ rok) və modada hələ də hiss olunur. Bu gün "soft grunge" və ya "neo-grunge" kimi müasir subkulturanın estetikası flanel, ağır çəkmə və dağınıq saç elementlərini müasir moda ilə birləşdirir.

Qranj tarixin ən təsirli subkulturlarından biri kimi bir nəslin üsyanını, narazılığını və fərqliliyini simvolizə etməyə davam edir. Onun sadəliyi, səmimiyyəti və enerjisi hələ də yeni nəsil gəncləri ruhlandırır.