Sərnişin təyyarələri üçün böyük qəza riski ARAŞDIRMA

Alimlər sərnişin təyyarələrinin kosmosda niyə təhlükə altında olduğunu aşkar ediblər.

Təxminən həftədə bir dəfə kosmik gəmi və ya onun fraqmentləri Yer atmosferinə yenidən daxil olur. 

Lent.az-ın xarici KİV-ə istinadla xəbərinə görə, əksər hallarda bunlar raket daşıyıcılarının işlənmiş hissələri, daha az hallarda isə sıradan çıxmış peyklərdir. Bir qayda olaraq, bu cür obyektlər atmosferə daxil olduqda tamamilə yanır, lakin müxtəlif ölçülü fərdi fraqmentlər mülki təyyarələrin marşrutlarının keçdiyi yüksəkliklərə enə bilər.

Bu, potensial təhlükə yaradır: nəzəri olaraq, kosmik zibil parçası sərnişin təyyarəsi ilə toqquşub fəlakətə səbəb ola bilər. Alimlərin fikrincə, buraxılışların və kosmik zibillərin sayı artdıqca bu cür hadisələrin baş vermə ehtimalı ildən-ilə artır.

İşlənmiş raket pillələri, işləməyən peyklər və digər kosmik zibil parçaları getdikcə Yer atmosferinə yenidən daxil olur. Alimlər qeyd edirlər ki, raket buraxılışlarının və peyk orbitlərinin sayı artdıqca, bu cür obyektlərin nəzarətsiz yenidən daxil olma ehtimalı qaçılmaz olaraq artacaq.

Misal üçün, Britaniya Kolumbiyası Universitetinin tədqiqatçıları hesablayıblar ki, kosmik tullantıların dünyanın ən işlək hava məkanlarından birinə, sərnişin təyyarələrinin tez-tez uçduğu yerə təsir etmə ehtimalı bu il 26 faizə çatır. Tullantıların təyyarə ilə birbaşa toqquşma ehtimalı aşağı olsa da, modellər bunun təxminən mində bir ola biləcəyini göstərir.

Avropa Kosmik Agentliyinin (ESA) kosmik zibil üzrə mütəxəssisi Benjamin Virgil Bastida qeyd edir ki, hər halda, sərnişin təyyarəsi ilə kosmik zibil parçası arasında toqquşmanın fəlakətə və yüzlərlə insanın ölümünə səbəb ola biləcəyi riski qalır.

Kosmik tullantıların aviasiyaya təsirini nümayiş etdirən ən səs-küylü hadisələrdən biri 2022-ci ilin noyabr ayında baş verib. Çinin "Çançjen-5B" raket daşıyıcısının əsas mərhələsi İspaniya üzərindən uçduqdan sonra Yer atmosferinə yenidən daxil olub.

Nəticədə, hakimiyyət orqanları hava məkanının əhəmiyyətli bir hissəsini müvəqqəti olaraq bağlamaq məcburiyyətində qalıblar. Alimlərin fikrincə, bu epizod sərnişin aviasiyası üçün nəzarətsiz kosmik obyektlərin düşməsinin potensial təhlükəsini açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Virgil Bastida vurğulayır ki, riskləri azaltmaq üçün kosmik tullantıların atmosferə daxil olma vaxtını və yerini daha dəqiq proqnozlaşdırmaq və kosmik agentliklər ilə hava hərəkətinin idarə edilməsi xidmətləri arasında əməkdaşlığı təkmilləşdirmək lazımdır.

Alimlər qeyd edirlər ki, yüksək səviyyədə qeyri-müəyyənlik səbəbindən hava nəqliyyatı dispetçerləri sərnişinləri potensial olaraq təhlükəyə atmaqla ciddi iqtisadi nəticələrə səbəb olacaq geniş hava məkanı sahələrini bağlamaq arasında seçim etmək məcburiyyətində qalırlar.

Bastidanın sözlərinə görə, sərnişin təyyarələrinin yüksəkliklərində hansı kosmik gəmi hissələrinin sağ qala biləcəyini və bu cür zibillərin təhlükəsini anlamaq vacibdir. Bu sahədə əlavə tədqiqatlar kosmik zibillərlə əlaqəli hava qəzaları riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Daha dəqiq proqnozlar üçün yuxarı atmosferdəki kosmik zibilin davranışına təsir edən proseslər haqqında əlavə məlumatlar tələb olunur. Bu məqsədlə, ESA DRACO missiyasını 2027-ci ilin sonlarında Yer kürəsinin aşağı orbitinə çıxarmağı planlaşdırır.

Bu missiya peyklərin yenidən Yerə daxil olduqda necə parçalandığını öyrənəcək və onların komponentlərinin yandığı və ya parçalandığı anları müəyyən edəcək.

Gələcəkdə kosmik zibil səbəbindən hava nəqliyyatının məhdudlaşdırılması hava gecikmələri qədər adi hala gələ bilər. Bununla belə, proqnozlaşdırmadakı irəliləyişlər təhlükəli orbitdən çıxma hadisələrini əvvəlcədən müəyyən etməyə və hava qəzaları riskini azaltmağa kömək edə bilər.

Alimlər qeyd edirlər ki, sərnişin təyyarələrinin kosmik zibillərlə toqquşma riski aşağı olaraq qalır, lakin bu, realdır və onu azaltmaq üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir.