Səssiz filmlərdən rəqəmsal dövrə... Dublyaj sənəti hansı tarixi yolu keçib?

Kulis.az "Kültür və yaşam" internet dərgisinə istinadən "Səssiz filmlərdən rəqəmsal dövrə - Dublyajın tarixi" yazısını təqdim edir.

Dublaj — bir filmin orijinal səslərinin başqa bir dildə və ya formatda yenidən səsləndirilməsi — kino və televiziya tarixində mühüm texnikalardan biridir. Səslə müşayiət olunan filmlərin meydana çıxması ilə inkişaf edən bu texnika, ilk vaxtlar fərqli dillərdəki tamaşaçılara çatmaq məqsədi daşıyırdı.

Zaman keçdikcə təkcə tərcümə vasitəsi deyil, eyni zamanda mədəni uyğunlaşdırma baxımından da əhəmiyyətli rol oynamağa başladı.

Səssiz kinolardan tutmuş bu günümüzdəki süni intellektlə dəstəklənən səsləndirmələrə qədər uzanan bu prosesə yazımızda nəzər saldıq.

Dublaj — film, serial, sənədli film və ya animasiyanın orijinal səslərinin başqa dildə və ya başqa formatda yenidən səsləndirilməsi prosesidir. Peşəkar dublaj bir neçə mərhələdən ibarətdir və yüksək texniki bacarıq tələb edir.

İlk olaraq, orijinal dialoqların mənasını mümkün qədər qorumaqla hədəf dilə tərcüməsi aparılır. Ancaq sadəcə tərcümə kifayət etmir. Ssenari, personajların dodaq hərəkətlərinə (lip-sync) uyğunlaşdırılmaq üçün xüsusi adaptasiyadan keçirilir.
Bu zaman bəzi sözlər dodaq hərəkətləri ilə daha uyğun gələn ifadələrlə əvəz edilir. Məsələn, ingiliscə “what?” sözü birbaşa “nə?” kimi tərcümə oluna bilər; lakin dodaq uyğunluğu baxımından bəzən “nə dedin?” kimi daha uzun versiyası seçilə bilər.

Dublaj rejissoru, personajların xarakterinə və tonlamasına ən uyğun səs aktyorlarını seçir.

Səs aktyorları isə dialoqları personajın hərəkət və emosiyalarına uyğun şəkildə səsləndirirlər.

Bu mərhələdə aktyor səhnədəki jest və mimikaları izləyərək performansını formalaşdırır.

Səsləndirmə tamamlandıqdan sonra personajın səsi fon musiqisi və səs effektləri ilə uyğunlaşdırılır və yekun formada təqdim olunur.

Bəs bu qədər texniki detalları olan dublaj sənəti necə yaranıb?

“Səssiz kino dövrü”, yəni 1890-cı illərdən 1920-ci illərə qədər olan müddətdə dublaj anlayışı mövcud deyildi. Filmlər, adətən, canlı musiqi orkestri və ya yerli izahçıların müşayiəti ilə nümayiş olunurdu. Danışıqlar yerinə isə “ara yazılar” (intertitrlər) istifadə edilirdi və bu yazılar hər ölkənin dilinə uyğun şəkildə dəyişdirilirdi.

1927-ci ildə isə kino tarixində dönüş nöqtəsi yaşandı: “The Jazz Singer” adlı film, danışıq səslərinin sinxron şəkildə eşidildiyi ilk tammetrajlı səslə film oldu. Lakin bu yeni texnologiya bir sualı da gündəmə gətirdi — filmlər başqa ölkələrdə necə nümayiş etdiriləcəkdi?

1927–1929-cu illərdə studiyalar bu problemin həlli kimi eyni filmin fərqli dillərdə versiyalarını fərqli aktyorlarla yenidən çəkməyə başladılar. Lakin bu üsul həm baha, həm də çox vaxt aparan idi. Elə bu məqamda daha praktik və iqtisadi bir həll ortaya çıxdı: dublaj.

1929-cu ilə gəldikdə, Hollivud studiyaları bəzi filmləri dublaj yolu ilə fərqli dillərə uyğunlaşdırmağa başladı.

“Rio Rita” və “The Love Parade” bu texnikanın ilk nümunələri arasında yer aldı.

Aktyorların orijinal səsləri studiyada başqa dillərdə səsləndirilərək dəyişdirildi. Bu texnika, kino sənayesinin qloballaşmasına da təkan verdi.

Türkiyədə isə “Səsli kino dövrü” rejissor Mühsin Ərtuğrulun çəkdiyi 1931-ci il istehsalı “İstanbul küçələrində” filmi ilə başladı.

Xüsusilə İstanbulda qurulan studiyalarda həm yerli, həm də xarici filmlər üçün səsləndirmə işləri aparıldı. Bu dövrdə teatr aktyorları dublaj sahəsində geniş fəaliyyət göstərdi və dublaj getdikcə peşəkar bir sənət sahəsinə çevrildi.

1930-cu illərdən etibarən səs mühəndisliyi və qeyd texnologiyalarının inkişafı ilə dublaj sənəti daha mükəmməl və real xarakter aldı.

Xüsusilə Avropa ölkələrində aktyorların dodaq hərəkətləri ilə sinxron tərcümə üsulu tətbiq olunmağa başladı.

Başda Türkiyə olmaqla Almaniya, Fransa və İtaliya kimi ölkələr altyazı əvəzinə dublajı üstün tutmağa başladılar.

Hollivudun qloballaşması ilə studiyalar peşəkar dublaj aktyorlarından ibarət qruplar yaratdı.

1950-ci illərdən etibarən isə daha keyfiyyətli və incə işlənmiş dublaj işləri həyata keçirildi.

Dublaj aktyorları və səs mühəndisləri peşəkar studiyalarda bir araya gələrək, dublaj sənətini bir çox ölkədə peşə sahəsinə çevirdilər.

1970-ci illərdən sonra televiziya geniş yayıldıqca, dublaj artıq yalnız kino filmləri üçün deyil, eyni zamanda televiziya serialları, uşaq proqramları və reklamlar üçün də əsas texnika oldu. Xüsusilə Latın Amerikası, Avropa və Asiyada dublaj böyük bir sənayeyə çevrildi. Bu dövrdəki texnoloji inkişaflar, dublajın daha təbii, keyfiyyətli və real səslənməsini mümkün etdi.

İnkişaf edən səs sinxronizasiya texnikaları sayəsində dublaj aktyorların dodaq hərəkətləri ilə daha uyğun hala gətirildi. 1980-ci illərdən etibarən Yapon animelərinin dünya miqyasında məşhurlaşması, dublajın qlobal təsirini daha da artırdı. Məsələn, “Dragon Ball Z” kimi məşhur əsərlər Amerikada geniş tamaşaçı auditoriyası qazandı.

2000-ci illərlə birlikdə kompüter dəstəkli səs redaktəsi, süni intellektlə dodaq sinxronizasiyası və yüksək keyfiyyətli mikrofon texnologiyaları, dublajı daha da peşəkar səviyyəyə çatdırdı.

Səs effektləri, səs təmizləmə və avtomatik sinxronizasiya kimi texnikalar dublaj sənətçilərinin işini həm asanlaşdırdı, həm də daha real nəticələr əldə etməyə imkan verdi.

Süni intellekt dəstəkli səsləndirmə texnologiyalarının inkişafı ilə lokallaşdırılmış məzmunların izlənmə səviyyələri dünya üzrə artmağa başladı.

Bu gün süni intellekt aktyorların səslərini təqlid edərək səsləndirmə prosesini qismən avtomatlaşdırmağa başlamışdır.

Nəticə etibarilə dublaj — sadəcə bir tərcümə üsulu deyil, aktyorluğun, texnologiyanın və mədəni uyğunlaşdırmanın vəhdətindən doğan bir sənət forması halına gəlmişdir.

Səssiz filmlərdən süni intellektlə dəstəklənən dublaj texnologiyalarına qədər uzanan bu yol, kinematoqrafiyanın ümumbəşəri bir dilə çevrilməsində böyük rol oynamışdır.