Söz azadlığı və plüralizm: Uğurlar, problemlər, qadağalar...

Müasir dünyamızda insan azdlıqlarının əsas tərkib hissəsi kimi söz azadlığının mövcudluğu və inkişafının öz aktuallığını qoruyub saxladığı heç kimə sirr deyil. Təsadüfi deyil ki, bütün dünyada istənilən dövlətin demokratik dəyərlərə verdiyi önəm ilk növbədə onun söz azadlığına olan münasibətilə ölçülür. Hansı ki, dünyamızda bütün digər məsələlər kimi söz azadlığına da yanaşmada ciddi fərqlər, kəskin müxtəlifliklər mövcuddur.

Söz azadlığı: Konsktitusyon hüquq və məsuliyyət...

Söz azadlığı dünyanın bir çox ölkəsi kimi Azərbaycanda da konstitusiya səviyyəsində təsbit edilən, çoxsaylı qanunlarla dəstəklənən başlıca demokratik hüquqlardan biridir. Qanun hər kəsə istənilən məsələ ilə bağlı öz fikrini azad şəkildə, hər hansı təzyiq və basqıya məruz qalmadan ifadə etməyə imkan verir. Bu mənada vətəndaşın səsləndirdiyi hər hansı fikir istənilən hökumət təmsilçisinin açıqlaması və ya yanaşması ilə üst-üstə düşməyə, hansısa qəlibləşən həqiqət və ya təsəvvürə uyğunlaşmaya bilər. Konstitusiya və qanun bu cür hallarda şəxs üçün hər hansı qadağa və ya məsuliyyət nəzərdə tutmur. Necə ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 47-ci maddəsində deyilir: “Hər kəsin fikir və söz azadlığı vardır”. Eyni maddənin ikinci bəndində isə vurğulanır ki, “heç kəs öz fikir və əqidəsini açıqlamağa və ya fikir və əqidəsindən dönməyə məcbur edilə bilməz”. Lakin bu yerdə  - 47-ci maddənin üçüncü bəndində daha bir vacib xatırlatma yer alır: “İrqi, milli, dini, sosial və hər hansı digər meyara əsaslanan ədavət və düşmənçilik oyadan təşviqata və təbliğata yol verilmir”.

Göründüyü kimi, konstitusiya söz azadlığını şəxsin öz fikir və düşüncəsini azad şəkildə ifadə etməsi baxımından vacib sayır. Fəqət bu fikirlərin digər şəxslərin, yaxud toplumların hüquq və azadlığa qarşı yönəlməsini yolverilməz hesab edir. Bu qadağa digər vətəndaş və qrupların hüquqlarının müdafiəsi ilə yanaşı, cəmiyyətdə dincliyin və sabitliyin qorunması, milli və beynəlxalq həmrəyliyin təmini baxımından da olduqca vacibdir.

Bir sözlə, qanun bizə söz azadlığı versə də, bu azadlıqdan məsuliyyət hissi ilə istifadə etməyi “tövsiyyə edir” və “xatırladır ki” məlum azadlıq heç bir halda digər insanlar üçün məşəqqətə, iztirab və narahatlığa çevrilməməlidir.

Sosial platformalar bolluğu şəraitində söz azadlığı...

Çağdaş dönəmdə internetin hər kəs üçün əlçatanlığı, rəqəmsal platformaların rəngarəngliyi söz azadlığı və plüralizm imkanlarını da artırmaqdadır. Məhz bu səbəbdən də bu gün istənilən bir şəxs hər hansı media orqanına müraciət etmədən belə, öz fikrini müəyyən auditoriya qarşısında ifadə edə, hər hansı düşüncə və hadisəni digər insanlara, yaxud əlaqədar qurum və şəxslərə çatdıra blər. Bu, sosal platformaların müasir insana verdiyi ən böyük üstünlüklərdən biridir.

Lakin sosial platformalardan istifadə edərkən də qanunun aliliyinə hörmətlə yanaşmaq, digər vətəndaşların hüquqlarına hörmət etmək,  ictimai əxlaq və qanuna zidd açıqlamalara, hərəkət və ya davranışlara yol verməmək mütləqdir. Təsadüfi deyil ki, dünyanın bir sıra ölkələri kimi respublikamızda da sosial mediada qeyri-əxlaqi və ya qeyri-qanuni açıqlamalara, davranışlara yol verən şəxslər məsuliyyətə cəlb olunur, onların fəaliyyətinin daha böyük dağıdıcı təsirlərə səbəb olmasının qarşısı alınır. Xatırladaq ki, Azərbaycan Respublikasının Daxili İşlər Nazirliyi sosial platformalarda, o cümlədən “TikTok”da qanun və əxlaqa zidd olan paylaşımlar edən şəxslərin müəyyən edilərək məsuliyyətə cəlb olunması istiqamətində mütəmadi iş aparır ki, bu da cəmiyyət tərəfindən təqdirlə qarşılanmaqdadır. Vətəndaşlar haqlı olaraq hesab edir ki, kimsənin sosial şəbəkələrin imkanlarından əxlaqsız paylaşımlar etməsinə, toplum daxilində nifaq və qarşıdurmaya səbəb olacaq açıqlamalar səsləndirməsinə icazə verilməməli, bu cür halların qarşısı qətiyyətlə alınmalıdır.

Dövlətə və hökumətə münasibətdə tənqid faktoru: İlham Əliyevdən tarixi açıqlama...

Söz azadlığının əsas tərkib hissəsindən biri kimi tənqid hər bir cəmiyyətin inkişafında mühüm əhəmiyyətə malikdir. Lakin tənqid yalnız o zaman müsbət və yaradıcı olur ki, o, qərəzə, şəxsi mənafe və ambisiyalara deyil, ictimai mənafeyə, həqiqət və ədalətə xidmət etsin. Bu baxımdan, tənqidin hansı məqsədə xidmət etməsi və obyektivliyi olduqca önəmlidir. Təəssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, bəzən müəyyən şəxs və qruplar söz azadlığı adı altında dövlətin özünü, onun təməllərini hədəf alır ki, bu da həm qanun, həm də mənəviyyat baxımından yolverilməzdir. Unutmaq olmaz ki, dünyanın istənilən ölkəsində qanun dövləti deyil, hökuməti tənqid etməyə icazə verir. Lakin istənilən tənqid kimi hökumətə ünvananan tənqid də ədalətli olmalı, ümumi fikirlərə deyil, konkret faktlara istinad etməlidir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, tənqidi yanaşmaya ən ideal münasibəti Prezident İlham Əliyev ortaya qoyub.

Yada salaq ki, Prezident İlham Əliyev 18 mart 2025-ci il tarixində Ağdərə rayonunun Həsənriz kəndində buraya köçən bir qrup sakinlə görüşündə vətəndaşlardan birinin “Cənab Prezident, əmin edim ki, bizim kənddə müxalifətçi olmayıb” sözünə belə cavab verib: “Olsa da bir problem yoxdur. Əsas dövlətə, dövlətçiliyə müxalifətdə olmasınlar”.

Prezidentin bu yanaşması söz azadlığı və tənqidin qanuni-əxlaqi və mənəvi sərhədlərini müəyyənləşdirir. Və istənilən tənqid yalnız bu sərhədlər çərçivəsində doğru, ədalətili və faydalıdır.

Seymur ƏLİYEV