Sülh prosesinin regionda əks sədası

Ankara–İrəvan diplomatik əməkdaşlığı

Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətində son vaxtlar atılan bir sıra addımlar, xüsusilə avqustun 8-də Vaşinqtonda sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında sazişin mətninin paraflanması Türkiyə–Ermənistan münasibətlərinə də təsirsiz ötüşməyib. Daha doğrusu, müsbət təsir göstərir. Bu da gözlənilən idi. Çünki Türkiyə Ermənistanın dövlət müstəqilliyini ilk tanıyan ölkələrdən olsa da (bu hadisə 1991-ci il dekabrın 16-da baş verib–S.H.) məhz 1993-cü ilin aprelində Kəlbəcər rayonunun işğalından sonra Ermənistanla sərhədini bağlayıb.

Rəsmi Ankara dəfələrlə bəyan edib ki, Ermənistanla münasibətlərin tam normallaşması yalnız Bakı ilə İrəvan arasında sülh sazişinin imzalanmasından sonra mümkündür. Bu gün həmin hədəfə yaxınlaşma Türkiyə üçün də yeni diplomatik imkanlar açır. Regionda sabitliyin möhkəmlənməsi həm nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin bərpasını sürətləndirir, həm də iqtisadi əməkdaşlıq perspektivlərini genişləndirir. Eyni zamanda, Türkiyə ilə sərhədin açılması Ermənistana ciddi sosial-iqtisadi dividendlər vəd edir. Beləliklə, Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesi əslində, Cənubi Qafqazda yeni əməkdaşlıq formatlarının yaranmasına zəmin hazırlayır.

Bu istiqamətdə sonuncu yenilik Türkiyənin nüfuzlu NTV kanalının (1996-cı ildə yaradılıb) məlumatlı diplomatik mənbələrə istinadən Ermənistan–Türkiyə nümayəndə heyətlərinin ikitərəfli münasibətlərin normallaşdırılması ilə bağlı görüşünə dair yaydığı məlumatdır. Telekanalın məlumatına görə, xüsusi nümayəndə Sərdar Kılıçın rəhbərlik etdiyi türk diplomatlar quru yolla – “Əlican” və “Marqara” sərhəd nəzarət buraxılış məntəqəsindən keçməklə Ermənistana daxil olacaqlar. Gözlənilən danışıqlarda məhz sərhəd məsələsi diqqət mərkəzində olacaq. Qeyd edilib ki, görüş Türkiyə və Ermənistan arasında ikitərəfli münasibətlərin normallaşdırılması üçün bəzi qərarların qəbul edilməsi və artıq qəbul edilənlərin həyata keçirilməsi məsələlərini əhatə edə bilər.

Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi iki ölkənin diplomatik nümayəndələrinin tezliklə keçiriləcək görüşü ilə bağlı məlumatı rəsmən təsdiqləyib. “Ermənistan və Türkiyə arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesi çərçivəsində yaxın günlərdə Ruben Rubinyan və Sərdar Kılıç arasında görüş planlaşdırılır”, – deyə Ermənistanın xarici siyasət idarəsinin məlumatında deyilir.

Qeyd edək ki, Türkiyə və Ermənistanın ikitərəfli münasibətlərin normallaşdırılması üzrə xüsusi nümayəndələrinin ilk görüşü 2022-ci il yanvarın 14-də Moskvada baş tutub. Həmin görüş zamanı tərəflər tammiqyaslı nizamlanma üzrə danışıqları davam etdirmək barədə razılığa gəliblər. Danışıqlarda Ermənistanı parlamentin sədr müavini Ruben Rubinyan, Türkiyəni isə ABŞ-dakı keçmiş səfir Sərdar Kılıç təmsil edir. İndiyədək nümayəndə heyətlərinin 5 görüşü keçirilib. Bu görüşlərdə yükdaşımalara başlamaq, o cümlədən sərhədlərin açılmasına hazırlıq üçün texniki və infrastruktur işlərinin görülməsi barədə qərarlar qəbul edilib. Əvvəlki iclaslarda xüsusi nümayəndlər diplomatik pasport sahibləri üçün viza prosedurlarını asanlaşdırmaqla yanaşı, üçüncü ölkə vətəndaşlarının Türkiyə–Ermənistan sərhədindən keçməsinə də razılıq veriblər, lakin bu qərar hələlik həyata keçirilməyib.

Cənubi Qafqazda son aylarda müşahidə olunan diplomatik fəallıq isə bir sıra istiqamətlərdə paralel proseslərin inkişafına gətirib çıxarıb. Qeyd etdiyimiz kimi, avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında sazişin paraflanması bütövlükdə regionun gələcəyi, o cümlədən Türkiyə–Ermənistan münasibətlərində də müsbət rezonans doğurub. Bu da gözlənilən idi. Çünki Ermənistanla normallaşma mövzusu Ankaranın siyasi gündəmində daim Azərbaycanla paralel şəkildə nəzərdən keçirilib. Rəsmi Ankara dəfələrlə vurğulayıb ki, Ermənistanla diplomatik münasibətlərin bərpası və sərhədlərin açılması yalnız Bakı ilə İrəvan arasında sülhün təmin olunmasından sonra mümkündür. 44 günlük Vətən müharibəsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi yeni geosiyasi reallıq yaradıb. Bu reallıq yalnız Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərini deyil, həm də Türkiyə–Ermənistan dialoqunu hərəkətə gətirib. 2022-ci ilin yanvarında Moskvada başlayan xüsusi nümayəndələr formatında görüşlər müəyyən dərəcədə müsbət nəticələr doğurub. Doğrudur, sərhədlərin tam açılması və diplomatik əlaqələrin bərpası kimi əsas məsələlər hələlik həyata keçməyib, tərəflər yalnız yükdaşımaların təşkili, vizaların sadələşdirilməsi və texniki hazırlıqlar barədə ilkin razılaşmalar əldə ediblər. Ancaq bu da özü-özlüyündə mühüm addımdır.

Son günlər bu istiqamətdə yeni dinamikanın müşahidə olunması təsadüfi deyil. Türk diplomatların quru sərhədindən istifadə etməklə Ermənistana daxil olmaları planlaşdırılır. Bu, ciddi əhəmiyyət daşıyan hadisə kimi qiymətləndirilməlidir. Çünki sərhədin qapalı qalması iki xalq arasında həm iqtisadi, həm də humanitar əlaqələrin tamamilə kəsilməsinə gətirib çıxarıb. İndi isə real addım atılacağı təqdirdə bu vəziyyət dəyişə bilər. Ermənistan XİN-ni görüşün keçiriləcəyini rəsmən təsdiqləməsi faktı göstərir ki, tərəflər artıq ilkin hazırlıq mərhələsini başa vurub, konkret nəticələrə yönələn gündəlik formalaşdırmağa çalışırlar. Danışıqların əsas mövzusu sərhədin açılması olacaq. Əgər bu istiqamətdə razılaşma əldə olunarsa, Ermənistan üçün yeni iqtisadi imkanlar yaranacaq. Açıq sərhəd qonşu Türkiyə bazarına çıxışı təmin etməklə yanaşı, həm də tranzit daşımaların canlanmasına səbəb ola bilər. Bu, Ermənistan iqtisadiyyatı üçün uzun illərdən bəri arzulanan perspektivdir. Digər tərəfdən, Türkiyənin maraqları kifayət qədər aydındır. Ankara bölgədə sabitlik və əməkdaşlıq mühitinin formalaşmasında öz rolunu oynamağa çalışır. Azərbaycanla qardaşlıq münasibətlərinə söykənən bu siyasət indi Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması vasitəsilə daha geniş regional inteqrasiyaya xidmət edə bilər. Əlbəttə, proses asan olmayacaq. Ermənistanda revanşist dairələr hələ də mövcuddur, onlar Ankara ilə yaxınlaşmanı Azərbaycanın maraqlarına uyğun addım kimi təqdim edərək ictimai rəydə müqavimət yaratmağa çalışırlar. Lakin geosiyasi reallıq başqa istiqamətdə işləyir. Bu gün bölgədə bütün layihələr və siyasi təşəbbüslər Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü üzərində qurulur. Ermənistan bunu qəbul etdikcə həm Azərbaycanla, həm də Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşması real müstəviyə keçir. Əks halda, təcrid olunmuş vəziyyətdə qalmaq ehtimalı güclənəcək. Ona görə də İrəvan üçün ən rasional seçim konstruktiv xətt tutmaqdır. Nəticə etibarilə, Türkiyə–Ermənistan münasibətlərində son vaxtlar müşahidə olunan fəallıq birbaşa Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin nəticəsidir. Vaşinqtonda avqustun 8-də sülh sazişinin paraflanması isə bu dinamikanı daha da sürətləndirdi. Çünki məhz həmin sənəd regionda yeni əməkdaşlıq formatlarının əsasını qoyur və Türkiyə–Ermənistan sərhədinin açılmasına aparan yolun önündəki ən böyük maneəni, yəni iki qonşu dövlət arasında düşmənçiliyi aradan qaldırır. Bununla yanaşı, Türkiyə-Ermənistan dialoqu təkcə ikitərəfli münasibətlərin yaxşılaşması demək deyil. Əslində, bu proses bütün Cənubi Qafqaz üçün yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinin qapısını aça bilər. Quru sərhədin açılması ticarət dövriyyəsini artırmaqla yanaşı, həm də regionun tranzit potensialını gücləndirəcək. Ermənistan Avropa–Asiya nəqliyyat dəhlizlərinin bir hissəsinə çevrilə bilər ki, bu da ölkənin indiyədək məhdud imkanlarını xeyli genişləndirəcək. Ən əsası isə odur ki, normallaşma cəhdləri xalqlar arasında uzun illərdən bəri mövcud olan psixoloji baryerlərin yumşalmasına səbəb olacaq. Beləliklə, diplomatik təşəbbüslər təkcə siyasi deyil, həm də ictimai sülhün təməlinin möhkəmlənməsinə xidmət edəcək. Bu isə Vaşinqtonda paraflanan sülh sazişinin strateji nəticələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Səxavət HƏMİD
XQ