Şumer sivilizasiyasının maye çörəyi

Bəşər sivilizasiyasının beşiyi sayılan İkiçayarasının (Mesopotamiya) tozlu tarixinə nəzər salanda, insanı təkcə böyük şəhər-dövlətlər, möhtəşəm zikkuratlar və ilk qanunlar heyrətləndirmir. Həm də o uzaq minilliklərdə insanların gündəlik qayğıları, sevincləri və həyatı rəngləndirmək üçün tapdıqları kiçik təsəllilər adamı valeh edir. Bu gün müasir İraqın ərazisində – Dəclə və Fərat çaylarının bərəkətli vadisində yaşamış qədim şumerlər, bəlkə də tarixin ən böyük kəşflərindən birini etmişdilər. Onlar arpa və digər dənli bitkilərdən, sadəcə, qida deyil, minilliklər boyu insanlığın ortaq zövqünə çevriləcək, həm masaları, həm də ritualları bəzəyəcək bir iksir – pivə hazırlayırdılar. Şumerlilər üçün bu içki sıradan bir əyləncə vasitəsi yox, bol iqtisadiyyatın, firavanlığın və hətta ilahi lütfün birbaşa rəmzi idi.

Şumer mədəniyyətində pivə o qədər dərin iz buraxmışdı ki, bu qədim sivilizasiya içkinin hazırlanma prosesini və sirlərini qorumaq üçün göylərdə bir hamı axtarmışdı. Beləcə, şumer mifologiyasının ən zərif rəsmlərindən biri – pivə ilahəsi Ninkasi doğuldu. Ninkasi, şumer dilində "ağzı dolduran maye" mənasına gələn adıyla, təkcə içkinin deyil, həm də təmiz suyun, təravətli arpa çörəyinin və qıcqırma sehrinin ilahəsi idi. Şumer panteonunun ana-ilahəsi Ninhursaqın qızı olan Ninkasiyə həsr edilmiş qədim himnlər, əslində bu günümüzə qədər gəlib çatan ən qədim pivə reseptləridir. Gil lövhələrə həkk olunmuş bu dualarda şumerlilər ilahəyə müraciətlə arpa xəmirinin necə bişirildiyini, balla necə dadlandırıldığını və küplərdə necə qıcqırdığını poetik bir dillə nəql edirdilər. Pivə hazırlamaq şumerdə elə bir müqəddəs sənət idi ki, bu işi çox vaxt kilsənin təmizliyini qoruyan qadın kahinlər həyata keçirirdilər.

Bu "maye çörək" təkcə məbədlərin qaranlıq künclərində deyil, şumer ədəbiyyatının incisi olan "Bilqamıs dastanı"nda da insanın sivilizasiyaya qədəm qoymasının əsas elementi kimi təsvir olunur. Dastanın ən maraqlı personajlarından biri olan çöl adamı, vəhşi Enkidu meşələrdən ayrılıb insan cəmiyyətinə daxil olanda, ona ilk təklif olunan nemətlərdən biri məhz yeddi küp şumer pivəsi olur. O, bu içkini daddıqdan sonra ürəyi fərəhlənir, üzü nur saçır və vəhşilikdən qurtulub "insanlaşır". Bu sətirlər şumerlilərin pivəyə sadəcə bir içki kimi deyil, insanı vəhşi təbiətdən ayıran, mədəniyyətin və birgəyaşayışın rəmzi olan bir vasitə kimi baxdıqlarının bariz sübutudur.

Məişətdən tutmuş ən uca dövlət rituallarına qədər hər yerdə mövcud olan bu qədim içki şumerlilərin tanrılara verdiyi ən qiymətli qurbanlar sırasındaydı. Məbədlərdə keçirilən dini mərasimlərdə tanrıların rəğbətini qazanmaq, torpağa bərəkət gətirmək üçün yerə litrlərlə pivə tökülür, qurban ayinlərinin ayrılmaz hissəsinə çevrilirdi. Gil lövhələrin bizə ötürdüyü bu qoxu – minilliklərin o tayından gələn arpa, bal və qıcqırmış səməni qoxusu – qədim insanın həyatı necə bayrama çevirmək istədiyinin sənədli hekayəsidir. Şumerlilər çoxdan tarix səhnəsindən silinsələr də, onların gil üzərinə yazdıqları bu daddı irs, bəşəriyyətin sivilizasiya yolunda atdığı ilk və ən şirin addımlardan biri kimi hələ də yaşayır.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ