Süni İntellekt ilə bilik anlayışı yalnız insan idrakı ilə məhdudlaşmır Ədalət Muradov

“Süni İntellektin (Aİ) sürətli inkişafı bilik anlayışını da dəyişir. Ənənəvi epistemoloji yanaşmalarda bilik əsasən insana məxsus, təcrübə, müşahidə və təlim yolu ilə formalaşan bir fenomen kimi qəbul edilirdi. Lakin Süni İntellekt  ilə bilik anlayışı yalnız insan idrakı ilə məhdudlaşmır”.

Bu fikirləri 525.az-a Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) rektoru, professor Ədalət Muradov deyib. Rektorun sözlərinə görə, tarixi olaraq bilik əldəetmə prosesi təhsil, tədqiqat və sosial qarşılıqlı əlaqələr vasitəsilə baş verirdi. Bu proseslər zaman, məkan və resurs məhdudiyyətlərinə tabe idi və bilik istehsalı əsasən insan potensialı ilə müəyyənləşirdi: «Süni İntellekt böyük həcmdə məlumatları sürətli şəkildə emal etmək, strukturlaşdırmaq və analitik nəticələr çıxarmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu xüsusiyyət bilik anlayışını köklü şəkildə dəyişdirir. Müasir kontekstdə bilik artıq yalnız insanın yaddaşı və şüurlu idrak fəaliyyəti ilə formalaşmır, eyni zamanda alqoritmik analiz və maşın öyrənməsi nəticəsində yaranan nəticələri də əhatə edir. Bu isə bilik istehsalının sürətini və miqyasını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Maşın Öyrənməsi və Dərin Öyrənmə modelləri məlumatlar daxilində insan idrakı üçün birbaşa aşkar olunmayan nümunələri müəyyənləşdirə bilir. Bu, Süni İntellekti təkcə biliklərin emalçısı deyil, həm də yeni biliklərin yaradılmasında fəal iştirak edən aktor kimi təqdim edir. Blik statik informasiyalar toplusundan dinamik və davamlı inkişaf edən bir sistemə çevrilir”.

Rektor qeyd edib ki, Süni İntellekt dövründə məlumat biliyin əsas istehsal vasitəsi kimi çıxış edir. Məlumatın həcmi, keyfiyyəti və müxtəlifliyi Süni İntellektin effektivliyini birbaşa müəyyənləşdirir: “Təhsil sahəsində süni intellekt tələbə performansının analizi, fərdi öyrənmə trayektoriyalarının formalaşdırılması və tədris prosesinin adaptiv idarə olunması üçün geniş imkanlar yaradır. Nəticə etibarilə bilik ötürülməsi daha fərdiləşdirilmiş və nəticəyönümlü xarakter alır. Ən effektiv bilik istehsalı modelləri insan və Süni İntellekt əməkdaşlığı əsasında formalaşır. Süni İntellekt analitik güc və hesablama sürəti təqdim etdiyi halda, insan etik qiymətləndirmə, kontekstual düşüncə və yaradıcı yanaşma ilə prosesi tamamlayır. Bu sinerji bilik anlayışının yalnız texnoloji deyil, eyni zamanda humanist mahiyyətini qorumağa imkan verir. Belə yanaşma Süni İntellektin cəmiyyət üçün faydalı və məsuliyyətli istifadəsinin əsasını təşkil edir. Süni İntellektin bilik istehsalında rolunun artması etik problemləri qaçılmaz edir. Məlumatların məxfiliyi, alqoritmik qərəzlilik və Süni İntellektin qərarlarının izaholunanlığı əsas müzakirə mövzularındandır. Qərəzli məlumatlar üzərində qurulan sistemlər yanlış və sosial baxımdan zərərli nəticələr doğura bilər. Bu kontekstdə bilik anlayışının yalnız istehsal edilən nəticələri deyil, həmin nəticələrin etik və sosial məsuliyyətini də əhatə etməsi vasibdir. Beləliklə, Süni İntellekt bilik anlayışını yenidən formalaşdırır. Bilik artıq yalnız insan idrakının məhsulu deyil, insan–Aİ qarşılıqlı əlaqəsinin nəticəsi kimi çıxış edir. Bu transformasiya təhsil və elmdə  yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı, etik və normativ çərçivələrin formalaşdırılmasını da zəruri edir. Süni İntellektlə formalaşan yeni bilik mühiti insan mərkəzli, məsuliyyətli və strateji yanaşma tələb edir. Bu isə gələcək davamlı və inklüziv bilik cəmiyyətinin qurulmasının əsas şərtidir”.

Sevinc Qarayeva