Süsənlər Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Sevinc Babaxanovadır. Müsahibimizlə məşhur fransız rəssamı Klod Monenin "Süsənlər" əsərindən danışmışıq.

Klod Mone 14 noyabr 1840-cı ildə Fransanın Paris şəhərində anadan olub, beş yaşında ailəsi ilə birlikdə Normandiyanın Havr şəhərinə köçüb. Uşaqlıq illərindən rəsm çəkməyə böyük maraq göstərən Mone əvvəlcə karikaturalar çəkərək tanınır, daha sonra fransız rəssamı Ejen Budenin məsləhəti ilə açıq havada - plener üsulu ilə işləməyə başlayır. 1860-cı illərdə Parisdə akademik rəssamlıq təhsili alan Mone ənənəvi incəsənət qaydalarından uzaqlaşaraq təbiətin dəyişkən işıq və rəng təsirlərini öyrənməyi seçir. O, Pyer-Ogüst Renuar, Alfred Sisley, Frederik Bazil və Kamil Pissarro ilə birlikdə yeni rəngkarlıq istiqamətinin formalaşmasına böyük töhfə verir. 1874-cü ildə təşkil olunan ilk müstəqil sərgidə nümayiş etdirilən "Təəssürat. Günəşin doğuşu" əsəri tənqidçilər tərəfindən istehzalı şəkildə "impressionizm" adlandırılsa da, sonradan bu termin dünya incəsənətində yeni bədii cərəyanın rəsmi adı kimi qəbul edilir. Beləliklə, Klod Mone impressionizmin banisi və ən görkəmli nümayəndəsi kimi sənət tarixinə düşür.

Monenin yaradıcılığının əsas mövzusu təbiət, işıq və atmosfer hadisələrinin öyrənilməsi idi. O, hesab edirdi ki, eyni mənzərə günün müxtəlif saatlarında, müxtəlif hava şəraitində və ilin müxtəlif fəsillərində tamamilə fərqli görünür. Buna görə də eyni motivi dəfələrlə işləyərək rənglərin və işığın dəyişməsini araşdırıb. "Ot tayaları", "Qovaqlar", "Ruan kafedralı", "London Parlamenti", "Venesiya mənzərələri", "Süsənlər" və "Su zanbaqları" silsilələri bu yaradıcılıq prinsipinin ən uğurlu nümunələri hesab olunur.

- "Süsənlər" Mone yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- Klod Monenin "Süsənlər" əsəri təxminən 1914-1917-ci illərdə Fransanın Normandiya bölgəsində yerləşən Jiverni kəndində rəssamın öz əlləri ilə saldığı və uzun illər ərzində böyük qayğı ilə qoruyub saxladığı məşhur bağında yaradılıb. Bu əsər Monenin yaradıcılığının son mərhələsinə aid olmaqla yanaşı, onun təbiətə olan sonsuz sevgisinin, rəng duyumunun və işıq hadisələrini müşahidə etmək bacarığının ən kamil ifadələrindən biri hesab edilir. XX əsrin əvvəllərində Mone artıq dünya şöhrətli rəssam idi və ömrünün son illərini demək olar ki, tamamilə Jivernidəki bağında keçirmişdi. Həmin bağ rəssam üçün sadəcə istirahət məkanı deyil, daim dəyişən rənglərin, işığın və təbiətin müxtəlif vəziyyətlərinin müşahidə olunduğu canlı yaradıcılıq laboratoriyası idi. O, burada fəsillərin dəyişməsini, günün müxtəlif saatlarında işığın çiçəklər və bitkilər üzərində yaratdığı təsirləri dəfələrlə müşahidə edir və eyni motivi müxtəlif hava şəraitində yenidən təsvir edirdi. Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı ağır ictimai və mənəvi şəraitə baxmayaraq, Mone yaradıcılığında təbiətin sakitliyini, həyatın davamlılığını və gözəlliyini tərənnüm etməyə üstünlük verib. Bu səbəbdən "Süsənlər" əsəri yalnız çiçəklərin təsviri deyil, həm də insan ruhunun təbiət vasitəsilə tapdığı mənəvi rahatlığın və ümid hissinin bədii ifadəsi kimi qiymətləndirilir.

Əsər kətan üzərində yağlı boya texnikasında işlənib və Monenin son yaradıcılıq dövrünə xas olan sərbəst, emosional və ekspressiv rəngkarlıq üslubunu parlaq şəkildə nümayiş etdirir. Rəssam bu kompozisiyada klassik akademik rəssamlıq prinsiplərindən uzaqlaşaraq əşyaların dəqiq konturlarını təsvir etmək əvəzinə onların yaratdığı vizual təəssüratı ön plana çıxarıb. Sərbəst və enerjili fırça vuruşları, qalın boya qatları, rənglərin bir-biri ilə yumşaq şəkildə qovuşması və işığın təsiri altında yaranan atmosfer əsərin əsas bədii xüsusiyyətlərini təşkil edir. Kompozisiyada bənövşəyi, göy, açıq mavi, yaşıl və boz çalarlarının harmoniyası üstünlük təşkil edir. Ön planda yerləşən süsənlər daha ifadəli boya qatları ilə işlənmiş, arxa plan isə yüngül, şəffaf və dumanlı rəng keçidləri vasitəsilə təqdim edilib. Bu üsul tamaşaçıda elə bir təəssürat yaradır ki, sanki çiçəklər yüngül küləyin təsiri ilə hərəkət edir və günəş işığının dəyişməsi nəticəsində rənglər daim yenilənir. Rəssamın məqsədi çiçəklərin botaniki xüsusiyyətlərini göstərmək deyil, onların yaratdığı emosional təsiri, işıq və rəng harmoniyasını hiss etdirmək olub.

Monenin yaradıcılığında süsən mövzusu xüsusi yer tutur. O, Jivernidə saldığı bağda yetişdirdiyi müxtəlif növ süsənləri fərqli mövqelərdən, müxtəlif fəsillərdə və müxtəlif işıq şəraitində dəfələrlə təsvir etmişdir. Bu əsərlərin hamısını birləşdirən əsas cəhət təbiətin ani gözəlliyini, rənglərin dəyişkənliyini və atmosferin təsirini əks etdirmək istəyidir. Rəssam hər dəfə eyni çiçəklərə müraciət etsə də, onların görünüşünü tamamilə fərqli emosional vəziyyətlərdə təqdim edib. Bəzi əsərlərində süsənlər sakit səhər işığında təsvir olunmuş, digərlərində isə günortanın parlaq günəş şüaları və ya buludlu havanın yaratdığı yumşaq işıq effektləri əsas bədii ifadə vasitəsinə çevrilib. Bütün bu əsərlərdə təbiət statik obyekt kimi deyil, daim dəyişən, yaşayan və nəfəs alan canlı aləm kimi təqdim edilir. Məhz bu xüsusiyyət Monenin impressionist yaradıcılığının əsas mahiyyətini təşkil edir.

1914-1917-ci illərdə yaradılmış "Süsənlər" əsəri isə rəssamın əvvəlki süsən kompozisiyalarından bir sıra mühüm xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Əvvəlki dövrlərdə çəkilmiş əsərlərdə süsənlərin forması daha aydın müəyyən edilir, kompozisiyada perspektiv daha dəqiq qurulur və rənglər daha parlaq kontrastlar əsasında işlənirdi. Son dövrə aid bu əsərdə isə forma ilə fon arasındakı sərhədlər xeyli yumşalıb, konturlar demək olar ki, ərimiş və bütün kompozisiya vahid rəng atmosferinə çevrilib. Rəng keçidləri daha mürəkkəb xarakter alıb, boya qatları qalınlaşıb və fırça vuruşları daha sərbəst, emosional və ritmik görünməyə başlayıb. Bu dəyişikliklərin əsas səbəblərindən biri rəssamın yaşının artması və katarakta xəstəliyi nəticəsində görmə qabiliyyətinin zəifləməsi idi. Lakin Mone bu fiziki çətinliyi yaradıcılıq imkanına çevirmiş, rəngləri daha ümumiləşdirilmiş formada təqdim edərək əsərlərinə daha güclü emosional təsir qazandırır. Məhz buna görə də onun son dövr əsərlərində impressionizm tədricən ekspressionizm və hətta abstrakt rəngkarlığa yaxınlaşan yeni bədii xüsusiyyətlər görünür. "Süsənlər" əsəri Klod Monenin ömür yolunun, yaradıcılıq təcrübəsinin və bədii axtarışlarının məntiqi yekunu hesab olunur.

- Əsərdə rəng həlli necədir?

- Klod Monenin "Süsənlər" tablosunda rəng həlli kompozisiyanın əsas bədii ifadə vasitəsi kimi çıxış edir və rəssamın impressionist dünyagörüşünü bütün dolğunluğu ilə əks etdirir. Əsərin rəng palitrasında bənövşəyi, göy, açıq mavi, yaşıl və boz tonlarının incə harmoniyası üstünlük təşkil edir. Bu rənglər bir-birinə kəskin sərhədlərlə ayrılmır, əksinə, yumşaq keçidlər və şəffaf boya qatları vasitəsilə bir-birinə qovuşaraq bütöv atmosfer yaradır. Ön planda yerləşən süsənlərin zəngin bənövşəyi çalarları yaşıl yarpaqların müxtəlif tonları ilə ahəng təşkil edir, arxa plandakı açıq mavi səma isə kompozisiyaya genişlik, dərinlik və hava hissi qazandırır. Rənglərin bir-biri ilə ritmik əlaqəsi əsərin dekorativ təsirini artırmaqla yanaşı, tamaşaçıda təbiətin canlı nəfəsini hiss etdirmək gücünə malikdir.

Rəssam bu əsərdə işıq və rəng münasibətlərini akademik rəngkarlıq prinsiplərinə uyğun deyil, optik müşahidələr əsasında təqdim etmişdir. Günəş işığının çiçəklər və yarpaqlar üzərində yaratdığı ani rəng dəyişmələri, kölgələrin tünd qara deyil, mavi, bənövşəyi və yaşıl çalarlarla ifadə olunması impressionist rəng nəzəriyyəsinin əsas xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Mone rəngləri palitrada tam qarışdırmaq əvəzinə onları kətan üzərində kiçik və sərbəst fırça toxunuşları ilə yanaşı tətbiq etmiş, beləliklə də, tamaşaçının gözündə optik qarışma effekti yaradır. Bu üsul əsərə canlılıq, parlaqlıq və daim dəyişən işıq təsiri bəxş edir.

Kompozisiyanın quruluşu da impressionizmin estetik prinsiplərinə tam uyğundur. Rəssam süsənləri mərkəzə yerləşdirməklə klassik simmetriyaya üstünlük verməmiş, əksinə, çiçəkləri müxtəlif istiqamətlərə əyilmiş vəziyyətdə təsvir edərək təbiətin təbii ritmini və küləyin yaratdığı hərəkət hissini canlandırıb. Şaquli istiqamətdə yüksələn zərif gövdələr, müxtəlif hündürlükdə yerləşən çiçəklər və sərbəst şəkildə işlənmiş fon birlikdə kompozisiyaya dinamiklik qazandırır. Bu quruluş tamaşaçıya sanki bağın içərisində dayanaraq çiçəklərə canlı şəkildə baxmaq hissini yaşadır.

Əsərdə impressionizmin təsiri ilk növbədə işığın ani təsirinin, dəyişkən atmosferin və rəng münasibətlərinin ön plana çıxarılmasında özünü göstərir. Mone üçün əsas məqsəd süsənlərin botaniki quruluşunu dəqiq təsvir etmək deyil, onların müəyyən bir an ərzində günəş işığının təsiri altında yaratdığı vizual təəssüratı canlandırmaq olub. Buna görə də çiçəklərin konturları yumşaqdır, forma ilə fon arasındakı sərhədlər demək olar ki, hiss olunmur və bütün kompozisiya vahid rəng atmosferi daxilində əriməyə başlayır. Sərbəst və emosional fırça vuruşları, titrək rəng keçidləri və işığın daim dəyişən təsirinin əks etdirilməsi əsərə yüksək ekspressivlik qazandırır.

- Sizcə, "Süsənlər" bizə nə deyir?

- Klod Monenin "Süsənlər" əsəri ilk baxışda yalnız təbiətin gözəlliyini əks etdirən çiçək kompozisiyası təsiri bağışlasa da, onun dərin məzmununa diqqət yetirdikdə rəssamın insan və təbiət arasındakı mənəvi bağlılıq haqqında düşündürücü fikirlərini ifadə etdiyi aydın görünür. Əsər bizə göstərir ki, təbiətin ən sadə və gündəlik görünən bir parçası belə diqqətlə müşahidə edildikdə sonsuz gözəllik, rəng zənginliyi və emosional dərinlik kəsb edir. Mone tamaşaçını süsən çiçəklərinə sadəcə baxmağa deyil, onların rənglərinin, işığın və küləyin təsiri altında yaratdığı poetik atmosferi hiss etməyə dəvət edir. Beləliklə, əsər insanı gündəlik həyatın tələskənliyindən uzaqlaşdıraraq təbiətin sakitliyini duymağa, ətraf aləmin incə gözəlliklərini qiymətləndirməyə və həyatın ritmini daha həssas şəkildə hiss etməyə çağırır.

Əsərin digər mühüm ideyası insanın daxili dünyası ilə təbiətin harmoniyası arasındakı əlaqənin nümayiş etdirilməsidir. Kompozisiyada sərt xətlərdən və kəskin rəng qarşıdurmalarından istifadə edilməməsi, bütün elementlərin bir-biri ilə ahəngdar şəkildə vəhdət təşkil etməsi insan ruhunda sakitlik, tarazlıq və mənəvi rahatlıq hissi yaradır. Mone təbiəti sadəcə təsvir etmir, onu insanın emosional vəziyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevirir. Bu səbəbdən tamaşaçı əsərə baxarkən yalnız çiçəkləri görmür, eyni zamanda daxili dinclik, ümid, nikbinlik və təbiətlə vəhdət hissini yaşayır. Rəssamın məqsədi təbiətin zahiri gözəlliyini göstərməkdən daha çox, onun insan ruhuna bəxş etdiyi müsbət emosional təsiri ifadə etməkdir.

Aytac SAHƏD