Tarixlə addımlayan mətbuat...

 Bir millətin söz azadlığının, düşüncə tərzinin və ictimai tərəqqisinin aynası onun mətbuatıdır. Azərbaycan mətbuatı, yarandığı gündən bu günədək keşməkeşli, enişli-yoxuşlu yollar keçib, bugünkü inkişafına qədəm qoymuşdur.

 Müşahidələr göstərir ki, informasiya insanla birgə yaranmış, ən qədim dövrlərdən müxtəlif üsullarla yayılmışdır. Hələ qəzetlərin yaranmadığı dövrdə, ibtidai icma quruluşu və ondan sonrakı dövrlərdə insanların məşğuliyyəti, inamı, inancı barədə məlumatlar müasir insana ən qədim primitiv informasiya vasitələri ilə ötürülmüşdür. Bu barədə istər dünya xalqlarının, istərsə də Azərbaycan xalqının yaratdığı, nəsildən-nəsilə ötürdüyü nağıllarda, dastanlarda geniş məlumatlara rast gəlmək mümkündür. Bəlli bir zaman kəsiyindən sonra, qəzetlərin, jurnalların meydana çıxması ilə primitiv informasiya vasitələri bir növ arxa planda qaldı. Və dünyada ilk qəzetlər, Roma İmperatoru Yuli Sezarın yaşayıb-yaratdığı dövrdən ortaya çıxdı. 

 XlX əsrin ortalarından başlayaraq dünyada baş verən proseslər, Rusiya İmperiyasının daxilindəki hadisələr Azərbaycandan da yan keçmədi. İmperiya daxilindəki xalqların həyatında milli-mənəvi oyanış prosesi baş qaldırdı. A.A.Bakıxanov, M.F.Axundov, H.Zərdabi və bir çox ziyalılarımız xalqın milli mövcudluğunu hifz etməyə çalışırdı. 1832-ci ildə "Tiflis əxbarı"; 1845-ci ildə isə "Qafqaz xəbərləri" nəşr olundu. Adını çəkdiyimiz mətbuat orqanları, milli mətbuatın bünövrəsi deyil, rüşeymləridir. Çünki burada yer alan məlumatların heç biri Azərbaycan həyatı ilə bağlı deyil. 

 XIX əsrin sonlarına doğru maarifçilik hərəkatı Rusiya ictimai fikirində çox böyük çətinliyə malik idi. Birinci növbədə xalqın gözünü açmaq, savadlandırmaq əsas şərt idi. H.Zərdabi həmkarlarını qabaqlayaraq, 1875-ci il iyul ayının 22-də "Əkinçi" qəzetinin nəşrinə başladı. O, milli mətbuatımızın banisi olmaqla yanaşı; naşir, tərcüməçi, pedaqoq kimi də fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycanın ilk təbiətşünas alimi olmuşdur. Şagirdlərinə elmi bilikləri onların anladığı sadə və aydın dildə izah edirdi. H.Zərdabi öz dövrü üçün cəsarətli addım atmaqdan əsla çəkinmirdi. Bunun ən bariz nümunəsi, qızların təhsil almasını müdafiə etməsi idi. 

 Qəzetin əsas ideya xətti maarifçilik idi. "Əkinçi" fanatizmi, dini mövhumatı kəskin şəkildə qəbul etmir, dövrün azərbaycanlısının təsəvvürlərinin genişlənməsinə, onların məlumatlanmasına böyük kömək etmişdir. O, öz oxucularını dünyada gedən hər cür sosial-iqtisadi proseslərdən hali etməyə çalışırdı. Maarifçiliyə gedən yolun məhz zəhmətkeşlikdən, əməksevərlikdən keçdiyini açıq-aydın qəzetində əks etdirirdi. 

 Qəzetin ilk nömrəsində, H.Zərdabi bildirirdi: "...Dünyada insanın qədəri artdıqca, zəhmət də artır və zəhmət çəkənlər yaxşı zindəganlıq edib, ləzzət edirlər. Amma az zəhmət çəkənin zindəganı yaman, ləzzəti az olur. Və birdə xoş güzəranlıq çölə tökülməyib ki, hər kəs axtarıb, tapsın." Buna görə də, onun düşüncəsi bu idi: "Səy et, zəhmət çək, savadlan ki, dövlət qazanıb, xoş güzəran görəsən."

 Gətirdiyimiz misallardan görünür ki, "Əkinçi" qəzetinin əsas məqsədi, xalqımızı yeni elmi düşüncə və texnoloji vərdişlərə uyğun olaraq maarifləndirmək, həyat və məişətin bütün sahələrində onu digər xalqlarla yanaşı addımlamağa səfərbər etmək olmuşdur. Amma çox keçmir ki, "Əkinçi" 1877-ci il 20-ci sayında belə bir elan verir: "Biz xəstə olduğumuzdan, axırıncı nömrələr öz vaxtında çıxmayacaq." Məhz bu səbəbdən 1877-ci il sentyabrın 29-da qəzet bağlandı.

 "Əkinçi" ilə başlanan bu estafet "Ziyayi-Qafqaziyyə", "Kəşkül", "Şərqi-Rus", "Həyat", "İrşad", "Füyuzat", "Molla Nəsrəddin" və bir çox mətbu orqanların nəşri ilə davam etdi. Bu mətbu orqanlar müasirliyin, milli  özünüdərkin, avropalaşmağın inkişafında mühüm rol oynadı. Hər bir mətbu orqanın özünəməxsus ideyası, məzmunu olsa da, onları birləşdirən xətt maarifçilik idi. 

 Azərbaycan Respublikası 1991-ci ildə müstəqilliyini qazandıqdan sonra, müasir, müstəqil medianın formalaşmasına böyük ehtiyac yaranmışdır. Amma müstəqilliyimizin ilk illərində, böyük inkişaf yoluna malik olan milli mətbuatımız, demək olar ki, tənəzzül ilə qarşı-qarşıya qaldı. 

 Lakin xalqın tələbi ilə  1993-cü ildə, H.Əliyevin hakimiyyətə gəlməsindən sonra, bütün sahələrdə olduğu kimi mətbuatda da əsaslı və müsbət dəyişikliklər baş verdi. 1998-ci il 6 avqust tarixində imzalanan söz, fikir, məlumat azadlığının təmin edilməsi haqqında fərmanla Mətbuatda və KİV-də Baş İdarə ləğv edildi. Bununla da, mətbuat üzərində senzura aradan qalxdı. 

 Azərbaycan Respublikasının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin siyasətini bu gündə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Cənab Ali Baş Komandanımız İlham Əliyev uğurla davam etdirir. O, jurnalistlərin daim söz haqqına sahib olması üçün əlindən gələni edir, və hər zaman onların yanında olduğunu bildirir. İ.Əliyevin jurnalistika sahəsində atdığı ən önəmli addımlardan biri, 2021-ci ilin dekabrında "Media haqqında qanunu" verməsi oldu. Bu, Azərbaycanda medianın fəaliyyətini tənzimləyən əsas hüquqi sənəddir. 

 Ölkəmizdə 1926-cı il 6 Noyabr radionun; 1956-cı il 14 Fevral televiziyanın, ardınca da internet resurslarının meydana çıxması jurnalistikamıza yeni nəfəs gətirdi. 

 XXI əsrdə texnologiyanın bu qədər inkişafı, auditoriyanın xəbərləri operativ, obyektiv və dəqiq şəkildə əldə etməsinə imkan verir. Amma bu o demək deyil ki, internet resursları yarandısa, digər kütləvi informasiya vasitələri tamamilə gözdən itdi. Əsla belə olmadı. Hər bir KİV zamanın çağırışlarına cavab verərək, cəmiyyətlə informasiya arasında körpü rolunu oynadı. 

  Və 22 İyul 2025-ci ildə Azərbaycan Milli Mətbuatının 150 ili tamam olur. Tarixlə addımlayan mətbuatımızın səhifələrini qısa da olsa, cümlələrim də əks etdirməyə çalışdım. Bu illər ərzində yüzlərlə qəzet, jurnal nəşr olunub.  Onların hər biri cəmiyyətin tərəqqisinə, milli şüuruna kifayət qədər töhfələr verib və verməkdədir. 150 illik keşməkeşli, eyni zamanda şərəfli bir yol qət edən Azərbaycan mətbuatı bu gündə cəmiyyətin güzgüsü, sözün və həqiqətin carçısı olmağa davam edir. 

 Dəyişən sadəcə təqvimdir, amma dəyişməyən bir həqiqət var: mətbuat hər zaman azadlığın, maarifin və milli kimliyin səsini daşıyacaq. Ən qaranlıq sükutlarda belə, bu səs çıraq kimi yanmağa davam etsin. Əziz həmkarlarım, 150 illiyimiz mübarək olsun!

Məmmədrzayeva Nuray,

Bakı Slavyan Universitetinin, Sosial Elmlər və Regionşünaslıq Fakültəsinin, 

üçüncü kurs tələbəsi