Tehran öz üstünlüyündən istifadə edəcək

Trampın "Azadlıq layihəsi"-ndə qısa fasilə: Səbəb və nəticələr
ABŞ prezidenti Donald Tramp, Fars körfəzində ilişib qalmış gəmilərin müşayiəti əməliyyatının Tehranla sülh sazişinin mümkünlüyünü qiymətləndirmək üçün "qısa müddətə" dayandırılacağını açıqlayıb.
O, bazar ertəsi günü başlayan "Azadlıq layihəsi"nin danışıqlarda vasitəçilik edən Pakistanın və digər ölkələrin xahişi ilə dayandırılacağını bildirdi.
Donald Trump administrasiyasının "Azadlıq layihəsi" (Project Freedom) cəmi 24 saat sonra dayandırıldı, çünki əməliyyat dərhal hərbi, diplomatik və iqtisadi təzyiqlərlə üzləşdi. Bu təzyiqlər, sülh danışıqlarını nəzərə almadan əməliyyatı davam etdirməyi çox riskli etmişdi.
Layihənin çox qısa müddətdə dayandırılmasının səbəb və nəticələrini təhlil etməyə cəhd edək:
Səbəblər:
1. ABŞ-nin müşayiət missiyası dərhal ağır döyüşlərə səbəb oldu
İlk gün ərzində ABŞ qüvvələri İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) altı sürətli hərbi gəmisini məhv etdi, İranın raket və pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı müdafiə tədbirləri gördü. Eyni zamanda İran BƏƏ-yə məxsus bir neft tankerini vurdu və Cənubi Koreya gəmisinə atəş açdı. Bu toqquşmalar kövrək atəşkəsi pozmaq və tam miqyaslı müharibəni yenidən alovlandırmaq təhlükəsi yaratdı. Ağ Ev bu riski görməməzlikdən gələ bilməzdi.
2. ABŞ artıq əsas hərbi məqsədlərinə çatdığını elan etmişdi.
“Azadlıq layihəsi” dayandırılmamışdan bir neçə saat əvvəl ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio bəyan etdi ki, "İrana qarşı “Epik Qəzəb Əməliyyatı” başa çatıb və ABŞ bütün hərbi hədəflərinə nail olub". Hücum mərhələsi başa çatdıqdan sonra, rəsmi olaraq "müdafiə" xarakteri daşıyan yüksək riskli gəmi müşayiəti missiyasının əsaslandırılması xeyli zəiflədi.
3. Beynəlxalq vasitəçilik və İranın xəbərdarlıqları ABŞ-ni fasiləyə sövq etdi
Tramp dayandırma qərarında açıq şəkildə "Pakistan və digər ölkələrin xahişi"nə istinad etdi. Vasitəçi rolunu oynayan Pakistan hər iki tərəfi diplomatiyaya şans verməyə çağırırdı. Eyni zamanda Tehran xəbərdarlıq etmişdi ki, boğazda hər hansı ABŞ müdaxiləsi "atəşkəsin pozulması sayılacaq". İran dövlət mediası dərhal fasiləni ABŞ-ın geri çəkilişi kimi təqdim etdi.
4. “Azadlıq layihəsi” neft qiymətləri və qlobal iqtisadiyyat üçün ölümsüz şərait yaradırdı.
Məlum olduğu kimi boğaz dünya neftinin təxminən 20%-ni daşıyır və onun bağlanması enerji qiymətlərini kəskin qaldırmışdı. Tramp fasiləni elan edən kimi ABŞ-nin neft fyüçersləri dərhal 2.30 dollar düşdü və psixoloji əhəmiyyətli olan barrel başına 100 dollar səviyyəsini aşağı keçdi. Sülh danışıqlarına yol aça biləcək bu fasilə həm də boğazda döyüşmədən qlobal enerji bazarlarını sabitləşdirmək üçün bir yol kimi ortaya çıxdı.
5. Tramp sülh razılaşmasını özünə qələbə kimi təqdim etmək istədi
Tramp Truth Social-dakı paylaşımında yazdı: "İran nümayəndələri ilə tam və yekun sazişə doğru böyük irəliləyiş əldə edilib" və fasilə "razılaşmanın bağlanıb-bağlanmayacağını görməyə" imkan verəcək. Müşayiət missiyasından bir vasitə (bargaining chip) kimi istifadə edərək, Tramp hətta İranın limanlarının dəniz blokadasını "tamamilə qüvvədə" saxlayaraq, özünü sülh tərəfdarı kimi qələmə verə bildi.
Görünən odur ki, ABŞ-ninn hərbi kampaniyasının başa çatması, əsas müttəfiqlərin diplomatik təzyiqi və sülh üçün fürsəti dəyərləndirmək, iqtisadi maraqlar səbəbindən dayandırıldı. Bu fasilə, Trampın daha geniş müharibənin qarşısını alaraq diplomatik qələbə əldə etməsinə şans tanıyan hesablanmış bir geri çəkilmə idi.
Nəticələr:
Bu məqsədyönlü geri çəkilmə danışıqlarda İranın mövqeyini gücləndirməyəcəkmi?
Bəli, cəmi 24 saatdan sonra və birbaşa toqquşmaların ardınca birtərəfli fasilə Tehran tərəfindən ABŞ-ın münaqişəni genişləndirməkdə tərəddüd etdiyinin əlaməti kimi şərh edilə bilər. Bu da potensial olaraq İranın danışıqlar masasında əlini gücləndirər. Lakin faktiki təsir bir neçə amildən asılıdır.
İranın mövqeyi nədən niyə güclənə bilər:
- ABŞ-ın riskdən qaçdığı qavrayışı - İran, Trampın birbaşa hərbi qarşıdurmadan geri çəkildiyini düşünə bilər. Bu, Tehranı daha yaxşı şərtlər gözləməyə, sanksiyaların ləğvini tələb etməyə və ya nüvə və regional ambisiyalarından güzəştə getməkdən imtina etməyə təşviq edə bilər.
- Təbliğat qələbəsi - İran dövlət mediası artıq fasiləni ABŞ-ın geri çəkilişi kimi təqdim edir. Bu, daxildə rejimin "müqavimət işləyir" və "Amerika birinci olaraq göz qırpır" iddialarını gücləndirir.
- Boğazda təzyiq aləti - İran sadəcə Hürmüz boğazını bağlamaq və ya pozmaq hədəsi ilə ABŞ-ı müşayiət missiyasını dayandırmağa məcbur etdi. Gələcək danışıqlarda Tehran yenidən xaos yaratmaq təhlükəsindən istifadə edərək güzəştlər (məsələn, sanksiyaların yumşaldılması, dondurulmuş aktivlərin buraxılması) qopara bilər.
İranın mövqeyi nədən güclənməyəcək (və ya hətta zəifləyəcək):
- ABŞ-ın blokadası qüvvədə qalır – Tramp açıq şəkildə bildirdi ki, İran limanlarının dəniz blokadası hələ də "tamamilə qüvvədədir". Bu o deməkdir ki, İranın neft ixracı boğulmaqdadır, iqtisadiyyatı çökməkdə davam edir və təzyiq hələ də qüvvəsindədir. Fasilə yalnız yüksək riskli müşayiət əməliyyatına aiddir, daha geniş iqtisadi boğmaya deyil.
- Hərbi variant hələ də masadadır – Dayandırma "qısamüddətli"dir və açıq şəkildə sülh razılaşmasını "qiymətləndirmək" üçündür. Danışıqlar uğursuz olarsa, ABŞ müşayiəti bərpa edə və ya daha da irəli- yeni zərbələrə qədər gedə bilər. İran bunu bilir.
- İran da zərər gördü – Həmin ilk gündə İran altı sürətli gəmisini itirdi, raket və PUA-larını sərf etdi. Öz hərbi duruşu sınaqdan keçirildi və ziyan gördü. Fasilə İrana yenidən qruplaşmaq üçün vaxt verə bilər, lakin eyni zamanda onun zəifliklərini də üzə çıxardı.
- Tramp sülhü seçdiyini iddia edə bilər – Fasiləni diplomatiya üçün jest kimi qələmə verməklə, Tramp danışıqlar uğursuz olarsa, günahı İranın üzərinə atacaq. Tehran ağlabatan razılaşmadan imtina edərsə, ABŞ sonradan əməliyyatları daha çox daxili və beynəlxalq dəstəklə bərpa edərək İranı əngəl kimi göstərə bilər.
Heç şübhəsiz qısa müddətə olsa belə İran yəqin ki, özünü cəsarətlənmiş hiss edəcək. Rejimin sərt xətt tərəfdarları fasiləni ABŞ-nin zəifliyi kimi görəcəklər. Lakin faktiki danışıq şərtləri baxımından ABŞ hələ də təzyiqin çoxunu əlində saxlayır. Bunlar iqtisadi blokada, üstün hərbi güc və müşayiət əməliyyatını istənilən vaxt bərpa edə bilmək imkanı. Əsas məsələ odur ki, Tramp əlavə güzəştlərə işarə edəcəkmi? Əgər fasilə ABŞ şərtləri ilə bir razılaşma tələb etməzdən əvvəl taktiki bir yenidən qruplaşmadırsa, İranın mövqeyi heç də qənaətbəxş deyil. Əgər bu, ABŞ-nin geri çəkilmə zəncirinin başlanğıcıdırsa, onda Tehran öz üstünlüyündən istifadə edəcək.
Əlimusa İbrahimov, politoloq