Texnologiya dövründə təhsilin istiqaməti

(1-ci yazı)

Dünya başqa, fərqli bir yöndə inkişaf edir. Ali təhsildə prioritetlər dəyişir. Humanitar fakultələr populyarlıqlarını zatən itirirdilər. Ancaq son beş ildə bu daha ciddi xarakter almağa başlayıb. Bunun səbəbi təkcə “zövqün dəyişməsi” deyil. Bu, struktur dəyişiklikdir.

Əvvəla, iqtisadiyyatın mərkəzi dəyişib. XX əsr xidmət və ideyalar üzərində qurulmuşdu, XXI əsr isə platformalar, alqoritmlər və texnoloji infrastrukturlar üzərində qurulur. Dəyər artıq mətn yazmaqdan çox, sistem qurmaqla yaranır. Məlumatı şərh etmək deyil, onu emal edən mexanizmi yaratmaq daha çox qazandırır.

İkincisi, texnologiya əmək bazarını sərtləşdirib. Süni intellekt, avtomatlaşdırma və rəqəmsallaşma humanitar sahələrin bir hissəsini sıxışdırır. Analitik yazı, tərcümə, hətta müəyyən səviyyədə jurnalistika artıq alqoritmlərlə rəqabət aparır. Amma mühəndislik – xüsusilə proqramlaşdırma, sistem dizaynı, enerji, robotika – bu alqoritmləri yaradan sahədir. Yəni oyun dəyişir: istifadəçi yox, qurucu olmaq ön plana keçir.

Üçüncüsü, dövlət siyasətləri və investisiya axını açıq şəkildə texnologiyaya yönəlib. ABŞ, Çin, Avropa – hamısı eyni xətt üzrə hərəkət edir: AI, yarımkeçiricilər, enerji, kosmos. Bu sahələrə milyardlarla dollar yatırılırsa, gənclər də instinktiv olaraq həmin istiqamətə yönəlir. Çünki pulun və gücün getdiyi yer, karyeranın da getdiyi yerdir.

Dördüncüsü, status anlayışı dəyişir. Bir vaxtlar hüquqşünas, diplomat, yazıçı olmaq prestij idi. Bu gün isə startap quran mühəndis, AI mütəxəssisi və ya kosmik texnologiyalarla işləyən biri daha yüksək sosial kapital qazanır. Cəmiyyət “danışanı” yox, “quranı” mükafatlandırmağa başlayıb.

Beşincisi, problem miqyası böyüyüb. İqlim dəyişikliyi, enerji böhranı, qlobal təhlükəsizlik, biotexnologiya – bunlar artıq esse ilə deyil, texniki həllərlə idarə olunur. Bu problemləri həll etmək üçün fəlsəfə yox, mühəndislik tələb olunur.

Nəticə isə sadədir: gənclər romantik seçim etmir, rasional seçim edir. Onlar görür ki, gələcək məhz sistem quranların əlindədir. Buna görə də artıq sual belə qoyulmur: “nəyi başa düşürəm?” Sual dəyişib: “nəyi qura bilirəm?”

Və bu sualın cavabı onları birbaşa mühəndisliyə aparır.

***

Dünyanın ən yaxşı mühəndislik universitetləri haqda bəzi məlumarları paylaşmaq istəyirəm.

Bəlkə faydam foxunur deyə…

Real və metodoloji olaraq daha doğru olaraq qəbul edilən Mühəndislik üzrə ən yaxşı universitetlərin (Times Higher Education, THE 2025 – Engineering) yenilənmiş siyahısına baxdığımızda ABŞ universitetlərinin açıq şəkildə dominant olduğunu görürük.

Böyük Britaniya ikinci mərkəz olaraq qalır, Asiyadan yalnız National University of Singapore stabil şəkildə ilk onluqdadır.

Siyahı əsasən multidissiplinar gücə görə formalaşır (tədqiqat, sitat, sənaye əlaqələri).

Əgər istəsən, sənə yalnız mühəndislik reputasiyasına görə (QS) və ya saf texniki institutlar üzrə (MIT, Caltech, ETH və s.) alternativ daha “təmiz” siyahı da çıxara bilərəm.

Əvvəlcə iki ayrı siyahıya baxaq – biri reputasiya əsaslı (QS 2025 – Engineering & Technology), digəri isə saf texniki/mühəndislik fokuslu institutlar üzrə.

1) QS 2025 – Engineering & Technology (reputasiya və akademik təsir)

1. Massachusetts Institute of Technology

2. Stanford University

3. University of California, Berkeley

4. University of Cambridge

5. University of Oxford

6. ETH Zurich

7. National University of Singapore

8. Imperial College London

9. California Institute of Technology

10. Tsinghua University

Bu siyahı digərlərindən daha realdır, çünki mühəndislikdə həqiqi liderlər (MIT, Stanford, Berkeley) zirvədədir və Avropadan ETH Zurich də ilk açıq şəkildə daxil olur.

2) “Saf mühəndislik ruhu” – texniki institutlar

Bu siyahı multidissiplinar universitetləri yox, əsasən mühəndislik və texnologiya yönümlü institutları ayırır:

1. Massachusetts Institute of Technology

2. ETH Zurich

3. California Institute of Technology

4. Tsinghua University

5. Shanghai Jiao Tong University

6. Technical University of Munich

7. Delft University of Technology

8. Imperial College London

9. Nanyang Technological University

10. Hong Kong University of Science and Technology

Diqqət edirsizmi, burada Harvard, Princeton kimi adlar yoxdur, çünki onlar güclü universitetlər olsa da mühəndislikdə spesifik lider deyillər.

Çin universitetlərinin yüksəlişi il keçdikcə daha bariz olaraq müşahidə edilir, xüsusilə də Tsinghua.

Avropada isə real mühəndislik gücü Sürix Ali Texniki Məktəbi (ETH Zurich), Mühnen Texniki Universitetu (TUM) və Delft Texniki Universitetindədir.

(davamı var)