Trampın Çin lideri ilə görüşünün arxasındakı gizli qlobal mesaj: Ağ Evin nüvə xəbərdarlığı dünyanı ABŞ Çin rəqabətinin girovuna çevirir

ABŞ-Çin münasibətlərində olan yüksək gərginlik hazırda Tramp administrasiyası üçün əsas xarici siyasət problemləri sırasında ön planda yer alır. Ona görə də, Cənubi Koreyada ABŞ prezidenti Donald Tramp və Çin lideri Si Tsinpin arasında baş tutan görüş qlobal siyasət məkanında yeni mərhələnin konturlarını müəyyənləşdirə biləcək faktorlardan biri kimi qiymətləndirilir. Və bu görüşün həm iqtisadi-ticari, həm də geostrateji və hərbi təhlükəsizlik aspektləri beynəlxalq sistemdə dəyişməkdə olan qüvvələr nisbətinin real "xəritəsi"ni ortaya çıxarır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Ağ Ev sahibi Donald Tramp görüşdən sonra verdiyi açıqlamalarda bildirib ki, tərəflər “çox uğurlu görüş” keçiriblər və Çinlə ticarət sazişi üzrə razılıq əldə olunub. Bu sazişin ilkin mərhələdə bir il müddətinə qüvvədə qalacağı, daha sonra isə yenidən nəzərdən keçiriləcəyi vurğulanıb. ABŞ prezidenti Çindən idxal olunan mallara tətbiq etdiyi 20 faizlik gömrük rüsumunu 10 faizə endirdiyini də açıqlayıb. Və bu, onun iqtisadi diplomatiyada “təzyiq və güzəşt balansı” prinsipinə tamamilə sadiq qaldığını göstərir.

Digər tərəfdən, ABŞ prezidenti Donald Tramp Çindən kənd təsərrüfatı məhsullarının alınması barədə razılaşmanı da təsdiqləyib. Bu addım Ağ Ev sahibi Donald Trampın iqtisadi siyasət prioritetlərində mühüm yer tutan ABŞ fermerlərinə pozitiv mesaj xarakteri daşıyır. Və beləliklə, prezident Donald Tramp Çinlə rəqabəti "iqtisadi müharibə" kimi deyil, "idarə olunan qarşılıqlı asılılıq modeli" ilə davam etdirmək niyyətində olduğunu göstərir.

Ancaq Ağ Ev sahibi Donald Trampın Çin lideri Si Tsinpin ilə görüş ərəfəsində verdiyi başqa bir açıqlama — Pentaqona yeni nüvə sınaqlarına başlamaq göstərişi barədə bəyanat ilə qlobal təhlükəsizlik sisteminə ciddi xəbərdarlıq mesajı göndərmiş oldu. ABŞ prezidenti bu addımı “öz sınaq proqramlarını aparan digər dövlətlərlə real qüvvələri bərabərləşdirmək” məqsədilə izah edib. Bu bəyanat 1992-ci ildən bəri ilk dəfə ABŞ-ın tammiqyaslı nüvə sınaqlarına qayıdışı kimi dəyərləndirilir. Ekspertlərin fikrincə, bu addım Nüvə Sınaqlarının Tam Qadağan Edilməsi Müqaviləsi üçün faktiki “ölüm zərbəsi”nə də çevrilə bilər.

Məsələ ondadır ki, bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, əgər, ABŞ nüvə sınaqlarına qayıdarsa, Rusiya və Çin də bu istiqamətdə göstərdikləri fəaliyyəti beynəlxalq hüquq çərçivəsində legitimləşdirə bilər və nəticədə qlobal nüvə balansı yenidən formalaşmağa başlayar. Digər tərəfdən, bu proses “soyuq müharibə" sonrası silahlanma yarışının reanimasiyası kimi də xarakterizə edilir. Çünki Ağ Evin bu addımı Rusiyanın və Çinin hərbi-strateji fəallığını məhdudlaşdırmaq əvəzinə, əksinə, onların asimmetrik cavab reaksiyasını stimullaşdıra bilər.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ və Çin liderlərinin görüşü üçün məhz Cənubi Koreyanın seçilməsi Tramp administrasiyasının qlobal məkana mesajını daha da gücləndirir. Belə ki, ABŞ Asiyada Çinə qarşı təzyiq məntəqələrini qorumaqla yanaşı, siyasi-diplomatik dialoq kanallarını da açıq saxlayır. Çin lideri Si Tsinpinin “dünya mürəkkəb problemlərlə üz-üzədir, Çin və ABŞ isə bu problemlərin həllində birgə məsuliyyət daşıyır” sözləri isə xüsusi diqqət çəkir. Və bu bəyanat rəsmi Pekinin hələ də münaqişə deyil, qarşılıqlı təsir üzərində qurulan çoxqütblü sistem ideyasına sadiq qaldığını göstərir.

Bütün bunlara baxmayaraq, Cənubi Koreya görüşü qlobal siyasət məkanında “soyuq sülh” mərhələsinin başlanğıcı kimi görünür. Yəni, ABŞ və Çin bir tərəfdən, iqtisadiyyat-ticarət və texnologiya sahələri üzrə məhdud çərçivədə əməkdaşlıq formatını qoruyurlar. Ancaq digər tərəfdən isə bu iki nəhəng super dövlətlər arasında strateji və nüvə rəqabəti açıq şəkildə atılan aqressiv addımlarla daha da dərinləşdirilir.

Təbii ki, belə vəziyyət nə “soyuq müharibə”, nə də “soyuq sülh” formatına uyğun deyil. Çünki hazırda daha çox qarşılıqlı təhlükə və ortaq mənfəət balansı üzərində indeksləşən yeni geopolitik reallıq formalaşır. Bu baxımdan, Ağ Ev sahibi Donald Trampın xarici siyasət kursu ABŞ-ın praqmatik milli maraq doktrinası ilə izah oluna bilər. Belə ki, Tramp administrasiyası iqtisadiyyat və bazar münasibətlərini birmənalı şəkildə dialoq və razılaşma yolu ilə nizamlamağa üstünlük verir. Digər tərəfdən, təhlükəsizlik və nüvə faktoruna bağlı neqativ çağırışlar isə rəqib düşərgəyə qarşı təzyiq və simmetrik reaksiya prinsipi ilə tənzimlənir.

Belə anlaşılır ki, Cənubi Koreya görüşü qlobal məkanın güc sistemində ABŞ-Çin qarşıdurmasının yeni mərhələsini rəsmi şəkildə açmış oldu. Əgər, bu qarşıdurma yaxın gələcəkdə qarşılıqlı sınaqlar, gömrük tarifləri və texnoloji məhdudiyyətlər çərçivəsində davam edərsə, onda beynəlxalq münasibətlər “soyuq sülh”, yəni müharibəsiz, ancaq dərin və amansız rəqabətli sistem formatına keçəcək. Bu isə XXI əsrin ən böyük geopolitik qarşıdurmasında iki nəhəng qlobal supergücün – ABŞ və Çinin dünyanı paralel trayektoriyalarla idarə etdiyi yeni beynəlxalq reallığın başlanğıcına da çevrilə bilər.(musavat.com)