Trampın ikinci ili

ABŞ-da noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilər yaxınlaşdıqca Respublikaçılar üçün xəbərdarlıq siqnalları artır. Hazırkı sorğular Demokratların Nümayəndələr Palatasına nəzarəti ələ keçirmək üçün əlverişli mövqeyə gəldiyini göstərir. Senat uğrunda mübarizə isə daha mürəkkəbdir.

Azpost.info bildirir ki, sentyabrın ortalarına olan bir neçə milli sorğuda Demokratların Konqres seçkisində üstünlüyü genişlənib. Marquette Law School-un sentyabr sorğusunda mümkün seçicilərin 54%-i Demokrat, 41%-i isə Respublikaçı namizədə səs verəcəyini bildirib. Nate Silver-in sentyabrın 18-də yenilənmiş sorğu ortalamasında Demokratların üstünlüyü 7,5 faiz bəndinə çatıb.

Bu rəqəmlər hələ seçkinin nəticəsi deyil. Lakin Respublikaçıların qarşılaşdığı problemin miqyasını göstərir. Sual yaranır: Donald Tramp Ağ Evdə olduğu halda onun partiyası niyə aralıq seçkilərində ciddi risklə üzləşir?

Əsas problem: seçki Tramp haqqında referenduma çevrilir

ABŞ-da aralıq seçkiləri ənənəvi olaraq hakim partiya üçün çətin sınaqdır. Lakin 2026-cı ildə bu effektə başqa amil də əlavə olunur: prezidentin şəxsi siyasi reytinqi.

Respublikaçı namizədlərin bir çoxu seçkidə öz yerli proqramlarını, iqtisadi və sosial məsələləri önə çıxarmağa çalışsa da, Trampın prezidentliyi onların kampaniyasından kənarda qala bilmir. Çünki seçici Konqresə səs verərkən Ağ Evdəki siyasətə də münasibət bildirir.

Reuters/Ipsos-un sentyabr sorğusu da Respublikaçılar üçün narahatedici mənzərə göstərib. Sorğuda amerikalıların Konqresdə Demokratların daha çox gücə sahib olmasına dəstəyinin artdığı bildirilib. Reuters daha əvvəl sentyabrın əvvəlində Respublikaçıların dar üstünlüklərinin Trampın aşağı reytinqi fonunda təhlükə altında olduğunu yazmışdı.

Başqa sözlə, Respublikaçı namizəd üçün Tramp həm əsas siyasi dayaqlardan biridir, həm də rəqabətli dairələrdə əlavə risk yarada bilər.

Seçkinin əsas mövzusu: cibdəki pul

Respublikaçılar üçün daha ciddi problem iqtisadiyyatdır.

Pew Research Center-in iyul araşdırmasına görə, amerikalıların yalnız 24%-i ölkənin iqtisadi vəziyyətini “əla” və ya “yaxşı” qiymətləndirib. 35% vəziyyəti “pis”, 41% isə “orta” hesab edib. Daha diqqətçəkən məqam isə iqtisadi narazılığın Respublikaçı elektorata da yayılmasıdır.

İyulda Respublikaçı və Respublikaçı yönümlü seçicilərin 28%-i Trampın iqtisadi siyasətinin vəziyyəti pisləşdirdiyini bildirib. Yanvarda bu göstərici cəmi 18% idi. Eyni müddətdə Trampın siyasətinin iqtisadiyyatı yaxşılaşdırdığını düşünən Respublikaçıların payı 57%-dən 42%-ə düşüb.

Bu dəyişiklik siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir.

Çünki Respublikaçılar uzun müddətdir seçiciyə iqtisadi idarəetmə, biznes və vergi siyasəti sahəsində üstünlük vəd edirlər. Əgər seçici bu üstünlüyü gündəlik həyatında hiss etmirsə, partiyanın ənənəvi arqumentlərindən biri zəifləyir.

İnflyasiya, ərzaq, mənzil, səhiyyə və enerji xərcləri seçkinin abstrakt makroiqtisadi göstəricilərdən daha çox gündəlik hiss olunan tərəfinə çevrilib. Marquette sorğusunda da inflyasiya və yaşayış xərcləri seçicilərin əsas narahatlığı olaraq qalır. Sorğuda seçicilər iqtisadiyyat, inflyasiya, Medicare/Sosial təminat və səhiyyə məsələlərində Demokratlara üstünlük veriblər.

Trampın iqtisadi mesajı ilə seçicinin gündəlik reallığı arasında fərq

Burada Respublikaçıların qarşısında klassik siyasi problem yaranır.

Hakimiyyət iqtisadi siyasətin nəticələrini makro göstəricilərlə izah edə bilər. Lakin seçici supermarketdə ərzağın, evdə kommunal xərclərin, avtomobildə benzinin, kirayə bazarında mənzilin qiymətinə baxır.

Pew-in məlumatında amerikalıların xüsusilə səhiyyə, mənzil, ərzaq və enerji xərclərindən narahat olduğu göstərilir. Bu narahatlıq seçkiyə yaxınlaşdıqca iqtisadi məsələləri Respublikaçılar üçün daha həssas mövzuya çevirir.

Demokratlar da məhz bu narazılığı öz kampaniyalarının mərkəzinə çəkirlər. Vaşinqton Postun sentyabrın 18-dəki təhlilində Demokratların Trampın aşağı populyarlığını, yüksək qiymətləri və İran müharibəsi ilə bağlı narazılığı Konqres uğrunda mübarizədə əsas imkanlar kimi gördüyü qeyd olunur.

Respublikaçıların başqa problemi: Trampdan uzaqlaşmaq da mümkün deyil

Seçki xəritəsində rəqabətin yüksək olduğu dairələrdə Respublikaçı namizədlər üçün daha mürəkkəb dilemma yaranıb.

Tramp Respublikaçı elektoratın mühüm hissəsini səfərbər edən lider olaraq qalır. Buna görə namizədin ondan həddən artıq uzaqlaşması öz partiyasının bazasında problem yarada bilər.

Digər tərəfdən, rəqabətli dairələrdə müstəqil və mərkəzçi seçicilərin dəstəyi vacibdir. Wall Street Journal-ın sentyabr təhlilində bir sıra Respublikaçı namizədlərin tariflər, İran siyasəti, immiqrasiya və digər məsələlərdə Trampın mövqelərindən məsafə saxlamağa çalışdığı qeyd edilir.

Beləliklə, Respublikaçı namizəd üçün iki istiqamətli risk yaranır:

Trampdan uzaqlaşmaq: partiyanın öz bazasını narazı sala bilər.

Trampa tam bağlanmaq:  müstəqil və tərəddüd edən seçicilərin bir hissəsini uzaqlaşdıra bilər.

Bu dilemmanın seçki gününə qədər necə həll olunacağı mühüm amillərdən biri olacaq.

Demokratların üstünlüyü təkcə sorğulardan ibarət deyil

Hazırkı göstəricilərdə diqqət çəkən digər məqam seçicilərin siyasi fəallığıdır.

Marquette sorğusunda Demokrat və Demokrat yönümlü seçicilərin 76%-i aralıq seçkilərdə səsverməyə “çox həvəsli” olduğunu bildirib. Respublikaçı və Respublikaçı yönümlü seçicilərdə bu göstərici 55% olub.

Aralıq seçkilərində bu fərq xüsusilə vacibdir. Prezident seçkilərində iştirak səviyyəsi yüksək olduğundan partiyaların bazasını səfərbər etmək nisbətən asandır. Aralıq seçkilərində isə seçicinin seçki məntəqəsinə gəlməsi özü kampaniyanın əsas problemlərindən birinə çevrilir.

Trampın özü də bu problemi etiraf edən mesaj verib. Respublikaçıların sentyabr konvensiyasında o, tərəfdarlarına noyabrda onun öz adı bülletendə olmasa da səsverməyə gəlmələrini çağırıb.

Nümayəndələr Palatası ilə Senat eyni vəziyyətdə deyil

Burada mühüm fərq var.

Hazırkı sorğular Demokratların Nümayəndələr Palatasında daha əlverişli vəziyyətdə olduğunu göstərir. Cook Political Report-un sentyabr məlumatına görə, 21 Palata yarışı “toss-up” kateqoriyasındadır və onların 16-sında hazırda Respublikaçı deputatlar təmsil olunur. Demokratların Palatada nəzarəti əldə etmək üçün xalis üç mandat qazanması kifayətdir.

Cook-un rəqabətli dairələr üzrə sentyabr sorğusunda da Demokratlar üstünlük göstərib: 2024-cü ildə Trampın orta hesabla 5 faizlə qazandığı 37 rəqabətli dairədə bu gün Demokrat namizədlər ümumi səsvermə niyyətində 49%-47% öndədir.

Senatın mənzərəsi isə fərqlidir. Orada seçki xəritəsi Respublikaçılar üçün daha əlverişlidir və Demokratların nəzarəti əldə etməsi üçün daha çox mandat dəyişməlidir. Buna görə Konqresin hər iki palatasının eyni partiyanın nəzarətinə keçməsi ayrıca siyasi ssenarilərdən asılıdır.

Respublikaçıların qarşısında duran əsas məsələ

Bütün bu göstəriciləri bir yerə gətirəndə 2026-cı il aralıq seçkisinin əsas sualı belə görünür:

Amerikalı seçici Trampın ikinci prezidentlik dövrünü necə qiymətləndirir və bu qiymətləndirməni Konqresə səs verərkən nə qədər nəzərə alır?

Hazırkı sorğular göstərir ki, iqtisadiyyat və yaşayış xərcləri Respublikaçılar üçün zəif nöqtəyə çevrilib. Trampın reytinqi də partiyanın Konqresdəki namizədlərinə əlavə yük yaradır. Demokratların seçkiyə marağının yüksək olması isə bu fərqi daha da əhəmiyyətli edə bilər.

Lakin seçkinin nəticəsini indidən müəyyənləşmiş hesab etmək olmaz. Milli “generic ballot” sorğusu ümumi siyasi atmosferi göstərir, konkret mandatların necə bölüşdürüləcəyini isə ştatlar və seçki dairələri üzrə yarışların nəticələri müəyyən edəcək.

Bir sözlə, Respublikaçıların problemi hazırda Demokratların hansısa bir möhtəşəm kampaniyasından daha çox hakim partiya olmağın klassik aralıq seçki cəzası, Trampın reytinqi və seçicinin iqtisadi narazılığının eyni vaxtda üst-üstə düşməsidir.

Noyabr seçkisinin əsas sınağı da məhz budur: Respublikaçılar Trampın siyasi bazasını qoruyaraq eyni zamanda iqtisadi narazı və müstəqil seçiciləri nə dərəcədə öz tərəfində saxlaya biləcəklər?

“Analitik” Təhlil Mərkəzi

AzPost.az