“Türk qambiti”: Ankara Suriyada oyunun qaydalarını dəyişdi

Ankaranın Yaxın Şərqi dizayn edən səssiz, lakin hədəfə hesablanmış diplomatiyası növbəti dəfə beynəlxalq aləmdə ciddi rezonans doğurdu. 2024-cü ilin sonlarında Suriya böhranının həlli istiqamətində həyata keçirilən sürətli və görünməz diplomatik gedişlər hansı effekti vermişdisə, son günlərdə YPG/SDG qüvvələrinə qarşı aparılan hərbi-siyasi əməliyyatlar da eyni dərəcədə sarsıdıcı nəticə ortaya qoydu.

Faktiki olaraq, Suriyada uzun illərdir mövcud olan və YPG/SDG-nin kvazi-dövlət kimi fəaliyyət göstərməsinə imkan yaradan “boz zona” çökdü. Bu çöküş təkcə hərbi müstəvidə deyil, siyasi, etnik və geosiyasi balanslarda da ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu.

Boz kəmərin dağılması və inteqrasiyaya məcburiyyət
Yaranmış yeni reallıq YPG/SDG qüvvələrini Suriya siyasi rəhbərliyi ilə 14 maddəlik inteqrasiya sazişi imzalamağa məcbur etdi. Razılaşmaya əsasən YPG/SDG silahlı birləşmələri Suriya ordusuna tam inteqrasiya olunur; bütün sərhəd-keçid məntəqələri, neft və təbii qaz yataqları Dəməşqin nəzarətinə keçir; Suriya dövlətinin mərkəzləşmiş idarəetmə modeli bütün ölkə ərazisinə şamil edilir.

Sazişdən dərhal sonra Suriya hökumətinin atəşkəs elan etməsi prosesin hərbi deyil, strateji-siyasi mərhələyə keçdiyini göstərdi. Prezident Əhməd Şaranın “Suriya vahid dövlətdir və qərar qəbuletmə mərkəzi birdir” mesajı isə muxtariyyət cəhdlərinin siyasi olaraq bağlandığının açıq bəyanı oldu.

Hərbi amil: Fərat xətti və strateji üstünlük
Prosesin hərbi tərəfi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Hələbin kürd rayonlarının itirilməsindən sonra hökumət qüvvələrinin Tabqa və Fərat çayı üzərindəki əsas bəndlərə nəzarəti ələ keçirməsi müharibənin taleyini dəyişdi.
Fərat- Suriyanın  bütövlüyünə gedən yolun “açarıdır”. Su, elektrik enerjisi və logistika üzərində nəzarət həm cəbhə xəttini, həm də arxa təminatı idarə etmək deməkdir. Bu üstünlüyün itirilməsi SDG üçün hərbi müqaviməti ciddi şəkildə zəiflətdi.

Siyasi-etnik faktor: periferik idarəetmənin süqutu
SDG üçün artilleriyadan daha təhlükəli olan məhz siyasi-etnik amil oldu. Kürd administrasiyasının kürdlərin çoxluq təşkil etmədiyi əraziləri idarə etməsi yerli narazılığı dərinləşdirdi.
ABŞ-ın əvvəlki kimi açıq hərbi dəstək göstərməməsi fonunda ərəb qəbilələrinin silahlı qrupları ayağa qalxdı, Deyr əz-Zor ətrafındakı neft yataqları itirildi, üsyanlar Rakkaya qədər yayıldı. Bu isə klassik ssenaridir: əvvəl iqtisadi resurslar əldən çıxır, sonra idarə olunan ərazilərdə zəncirvari üsyanlar başlayır.

Geosiyasi dönüş: Vaşinqtonun geri çəkilməsi
Ən həlledici məqam ABŞ-ın mövqeyindəki dəyişiklikdir. Vaşinqton artıq SDG üçün döyüş meydanına müdaxilə etmir, yalnız gərginliyin azaldılması çağırışları ilə kifayətlənir. Bu isə açıq mesajdır: ABŞ çətiri altında kürd muxtariyyəti dövrü başa çatır.
Dəməşq və Ankara üçün isə bu nadir fürsət pəncərəsidir. Vaşinqton kürd layihəsi üçün resurs və nüfuz itkisini ödəməyə hazır olmadığı müddətdə bu strukturun dağıdılması mümkündür.

Türkiyə faktoru: təhlükəsizlik və “Terrorsuz Türkiyə” strategiyası
Türkiyə üçün SDG-nin sərhəd boyu mövcudluğu birbaşa milli təhlükəsizlik təhdididir. Bu səbəbdən Ankara üçün Dəməşqlə koordinasiyalı hərəkət strateji baxımdan qaçılmaz idi.
Məqsəd aydındır: SDG-nin hərbi infrastrukturunu sıradan çıxarmaq; Türkiyəyə qarşı potensial tramplin rolunu oynayan dəhlizlərə nəzarəti bərpa etmək.
Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Suriya Prezidenti Əhməd Şara ilə telefon danışığı bu siyasətin siyasi çərçivəsini açıq şəkildə ortaya qoydu. Türkiyənin Suriyanın ərazi bütövlüyünə, birliyinə və terrorizmdən tam təmizlənməsinə verdiyi dəstək Ankaranın geri addım atmayacağını göstərir.

Risklər və Ankara ssenariləri
Ankara eyni zamanda prosesin risklərini də nəzərə alır. SDG-nin nəzarətində olan ərazilərdə İŞİD üzvlərinin saxlanıldığı həbsxanalar potensial “partlayış nöqtəsi”dir. Nəzarət boşluğu yaranarsa, terror şəbəkələrinin yenidən aktivləşməsi ehtimalı mövcuddur.
Məhz buna görə Türkiyə prosesi diqqətlə izləyir və mümkün ssenarilərə uyğun adekvat addımlar atır.

 “Türk qambiti” və Yaxın Şərqin yeni reallığı
Baş verənlər bir daha göstərir ki, hərb-diplomatiya sintezində “türk qambiti” artıq regional siyasətin effektiv alətinə çevrilib. Ankara nəinki “Terrorsuz Türkiyə” strategiyasını mərhələli şəkildə reallaşdırır, həm də Yaxın Şərqin yenidən dizaynının Türkiyəsiz mümkün olmadığını sübut edir.
Bu, təkcə Suriyada əldə edilən taktiki uğur deyil, eyni zamanda  Ankaranın regional güc statusunun strateji təsdiqidir.
 

Mürtəza