Türk, türkə necə xarici ola bilər?” Yeni qanun Türk birliyinin ruhuna ziddir

“Türk Birliyinin beyin mərkəzi olan Türkiyə, soydaşına qapı bağlamamalıdır”

Türk dünyasının inteqrasiyasının və qardaşlığının daha da ön plana çıxdığı bir dövrdə, hüquqi çərçivələrdə yer alan bəzi ifadə və məhdudiyyətlər təəssüf ki, bu birliyin ruhuna uyğun gəlmir. Son günlərdə 2527 saylı qanuna edilən dəyişikliklər, xüsusilə də Türk soylu şəxslərin Türkiyədə işləməsinə dair yeni tələblər, istər hüquqi, istərsə də mənəvi baxımdan ciddi müzakirələrə səbəb olub. Maraqlısı odur ki, bu dəyişikliklərin mahiyyəti tam şəkildə anlaşılmadığından, Azərbaycan mediasında qanunla bağlı əsasən müsbət fikirlər səsləndirilir. Lakin məsələnin gerçək mahiyyəti göstərilən qədər sadə və müsbət deyil. 

Türk coğrafiyasının müxtəlif bölgələrində yaşayan soydaşlarımız üçün nəzərdə tutulmuş bir qanunun, praktikada onları istisna etməsi, həm cəmiyyət daxilində, həm də Türk dövlətləri arasında suallar doğurur. Yeni tələblər, xüsusilə müstəqil Türk dövlətlərindən gələn vətəndaşların hüquqlarını birbaşa məhdudlaşdırmaq riski daşıyır. Bu isə həm ictimai fikirdə çaşqınlıq yaradır, həm də "Türk, Türkə yad ola bilməz" prinsipinə zidd olaraq, vahid Türk kimliyini sual altına alır. 

Bu məsələyə yalnız hüquqi deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlər prizmasından yanaşmaq zəruridir.

Türk pedaqoq, yazıçı-jurnalist Murat Anar Sherg.az-a verdiyi açıqlamada qəbul edilən qərardan, eləcə də onun əsil mahiyyətindən danışıb:

"10 oktyabr 2025 tarixli "Rəsmi Qəzet"də yayımlanan  2527 saylı "Türk Soylu Xaricilərin Türkiyədə Peşə və Sənətlərini Sərbəst Yerinə Yetirə Bilmələrinə, dövlət və ya özəl qurum, müəssisə və ya iş yerlərində çalışa bilmələrinə dair qanun"un müvafiq hissəsində dəyişiklik edilib. Artıq iş icazəsi almaq üçün tələb olunan şərtlərin birlikdə yerinə yetirilməsi məcburidir. Əgər bu şərtlərdən biri belə yerinə yetirilməzsə, müraciət edən şəxs peşəsini və ya sənətini sərbəst şəkildə icra edə bilməyəcək, iş icazəsi ala bilməyəcək. 

Bizim coğrafi sərhədlərimiz fərqli olsa da, Türkük. Bir Türk yurdu başqa bir Türkə "xarici" olmamalıdır. 2527 saylı mövzu ilə bağlı qanun 25/09/1981 tarixində qüvvəyə minib. Türkiyədə "Türkəm" deməyin cinayət sayıldığı, irqçilik kimi qəbul edildiyi bir dövrdə qanunda yer alan “Türk soylu xaricilər” ifadəsi bütün Türk dünyasında narahatlıq doğurur. Burada təkcə idarəetmədə (yəni yalnız idarəçilikdə, yönetmelikte) yox, birbaşa qanunda dəyişiklik olmalıdır. 1980-ci illərdən qalan bu anlayış-Türkün Türkə "xarici" kimi baxması bu gün Türk Dövlətlərinin birliyindən danışdığımız bir dövrdə qəbulolunmazdır.

Yeni idarəetmədə Türksoylu şəxsləri müəyyən etmə səlahiyyəti Prezidentliyə verilib. Məqsəd qurumlar arasında çoxbaşlılığı (yəni səlahiyyət qarışıqlığını) aradan qaldırmaq və prosesi sürətləndirməkdir.

Yeni qaydalarda sadəcə “Türk soylu” olmaq kifayət etməyəcək. İş icazəsi almaq üçün Türksoyluların öz ölkələrində peşələrini yerinə yetirə bilmədiklərini sübut etmələri və yaşadıqları yerdə çoxluq təşkil edən etnik qrupdan fərqli olduqlarını isbat etmələri şərti gətirilib".

Türk jurnalist bu düzəlişi ictimaiyyət tamam fərqli başa düşdüyünə diqqət çəkib: 

"Əslində Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan vətəndaşları öz ölkələrində azınlıq olmadıqları üçün Türkiyədə iş icazəsi ala bilməyəcəklər. Əvəzində, İraqda, İranda, Çində yaşayan-yəni yaşadıqları yerdə azlıqda olan və ya Türksoylu olmayan dövlətlərin vətəndaşları iş icazəsi ala biləcəklər. Halbuki sadəcə Türkiyə prezidentinin imzaladığı hissəyə baxdıqda, sanki dünyada yaşayan bütün Türklərin Türkiyədə işləməsi asanlaşmış kimi görünür. Amma dəyişdirilən idarəetmənin 3-cü maddəsinin 10-cu bəndi təəssüf ki, yaşadığı yerdə azlıqda olmayan şəxslərin iş icazəsi ala bilməyəcəyini deyir. Eyni şəkildə, iş icazəsini çətinləşdirən 3-cü maddənin 9-cu bəndində isə belə bir ifadə var: “Əgər şəxs yaşadığı ölkədə peşəsini icra edə bilmirsə və Türkiyədə müxtəlif səbəblərdən yaşamalı olarsa...”-bu çox mücərrəd və subyektiv bir ifadədir. Bu, qeyri-obyektiv yanaşmalara səbəb ola bilər. "Şəxsin yaşadığı ölkədə peşəsini icra edib-etmədiyi hansı kriteriyalara əsasən müəyyən olunacaq?", "Bu "müxtəlif səbəblər" hansılardır, hansılar qəbul olunacaq, hansılar yox?"- bunlar müəyyən deyil".

Müsahibimiz Türkə “xarici” deyilməsinin doğru olmadığını və buna qarşı gəldiklərini söyləyib: 

"Türk dövlətlərində yaşayan soydaşlarımızın Türkiyədə işləyə bilməməsini düşünmək belə ağırdır. Türkiyə, Türk birliyinin beyin mərkəzidir. Türkiyə, Türk dünyasının ağabəyidir. Bir daha vurğulayıram ki, Türk, Türkə xarici ola bilməz. Türk, Türk yurdlarının hər bir yerində rahatlıqla gedib peşəsini və sənətini icra etməlidir. Çalışa bilməlidir. İnanıram ki, Türk Birliyinə hər zamankından daha çox ehtiyac duyduğumuz bu dövrdə, Müstəqil Türk Dövlətləri vətəndaşlarının Türkiyədə işləməsinin qarşısındakı bütün maneələr ən qısa zamanda aradan qaldırılacaqdır".