Uca əməllərin qazandırdığı əbədiyyət

Böyük ədib, görkəmli alim və ictimai xadim, Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun dərin ehtiram və minnətdarlıqla xatırlanmalı olduğu tarixlərdən biri də 1 Avqust - Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili Günüdür. Çünki onun milli mədəniyyətimizə, xüsusən Azərbaycan dilinin inkişafına töhfələri heç də zəngin bədii yaradıcılığı ilə məhdudlaşmır.

Mirzə İbrahimov bütün ömrü və çoxşaxəli fəaliyyəti boyunca Azərbaycan dilinin keşiyində əzmlə dayanıb və bu sahədə çox mühüm xidmətlər göstərib. Xüsusən də respublika rəhbərliyində ali vəzifə tutmaqla yer aldığı 1950-ci illərdə - kifayət qədər ziddiyyətli və çətin dövrdə M.İbrahimov Azərbaycan dili uğrunda milli mübarizənin olduqca təsirli və əhəmiyyətli bir mərhələsinə təkan verib. Buna görə ciddi təzyiqlərə, sıxışdırmalara məruz qalsa da, yolundan dönməyib, hətta dövrün ağır şərtləri altında cüzi sayılacaq dərəcədə kompromisə getsə belə, irəli sürdüyü ideyanı ümumən sonadək müdafiə edib, prinsipial mövqeyindən geri çəkilməyib.

Odur ki, Azərbaycan dilinin qorunmasının və inkişafının vacibliyindən söhbət açılanda, bu münasibətlə təsis olunmuş əlamətdar gün qeyd ediləndə unudulmaz Mirzə İbrahimovun bu ülvi amal uğrunda fədakarlığı, misilsiz xidmətləri də hörmətlə, qədirbilənliklə yada salınmalıdır.

Oxuculara təqdim etdiyimiz bu material da elə həmin ehtiram və minnətdarlığın kiçik bir ifadəsi sayıla bilər.

Azərbaycan tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların həyatını yalnız tutduqları vəzifələrin, yazdıqları əsərlərin və aldıqları dövlət təltiflərinin siyahısı ilə izah etmək mümkün deyil. Belə insanlar öz dövrlərinin sərhədlərini aşaraq mənsub olduqları xalqın mənəvi yaddaşına çevrilirlər. Azərbaycanın Xalq yazıçısı, alim, dramaturq, tərcüməçi və dövlət xadimi Mirzə İbrahimov da məhz belə nadir şəxsiyyətlərdəndir.

Onun həyat yoluna nəzər saldıqda ilk diqqəti çəkən məqam böyük yüksəlişin çox sadə və ağır başlanğıcdan gəlməsidir.

Mirzə İbrahimov 28 oktyabr 1911-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Sərab şəhəri yaxınlığındakı Eyvəq kəndində dünyaya gəlmişdi. 1918-ci ildə ailəsi ilə Bakıya köçmüş, sonralar anasını və atasını itirmişdi. Hələ uşaqlıq çağlarından Balaxanı və Zabratda muzdurluq edərək öz halal çörəyini əziyyət çəkərək qazanmışdı. O, həyatın ağrısını kabinetlərdə deyil, zəhmət içində, fəhlə həyatı ilə təmasda öyrənmişdi. Bəlkə də məhz buna görə onun yazıçı dünyasında sadə insanın taleyi - zəhmət, ədalət, azadlıq, mənəvi seçim və insan ləyaqəti xüsusi yer tuturdu.

Mirzə İbrahimovun şəxsiyyətinin ən mühüm cəhətlərindən biri sadəliklə böyüklüyün eyni insanda birləşməsi idi. O, böyük dövlət vəzifələrində çalışdı, elm və ədəbiyyatın ən yüksək mərtəbələrinə yüksəldi, beynəlxalq tribunaların iştirakçısı oldu. Lakin insanın böyüklüyünü vəzifəsində deyil, onun xalq qarşısındakı məsuliyyətində görən ziyalı olaraq qaldı. Bu mənada onun həyatı mühüm bir həqiqəti göstərir: insanı yüksəldən kreslo deyil, xarakteridir.

Mirzə İbrahimovun yaradıcılıq yolu da onun həyat təcrübəsi ilə sıx bağlı idi. 1930-cu ildə "Qazılan buruq" şeiri ilə ədəbiyyata gələn yazıçı sonralar şeir, hekayə, povest, roman, dramaturgiya, publisistika və ədəbi tənqid sahələrində məhsuldar fəaliyyət göstərdi. "Gələcək gün", "Böyük dayaq", "Pərvanə" kimi romanları, "Həyat", "Madrid", "Məhəbbət", "Kəndçi qızı", "Yaxşı adam", "Közərən ocaqlar" kimi səhnə əsərləri onun yaradıcılıq diapazonunun genişliyini göstərirdi.

Mirzə İbrahimovun yazıçılığının əsl gücü yalnız mövzu müxtəlifliyində deyildi. Onun əsas gücü həm də insanı müşahidə etmək və insan xarakterinin daxilindəki ziddiyyətləri görmək bacarığında idi. O, insanı yalnız yaxşı və ya pis kimi təqdim etməyə çalışmırdı. İnsan xarakterinin mürəkkəbliyini, mənəvi seçimlərini, cəmiyyətlə münasibətlərini və zamanın insan üzərində yaratdığı təsirləri araşdırırdı. Buna görə onun əsərlərində dövrün ictimai problemləri ilə insanın daxili dünyası bir-birindən ayrılmırdı.

Mirzə İbrahimovun düşüncə dünyasının başqa bir mühüm istiqaməti azərbaycançılıq və milli dil məsələsi idi. 1956-cı ildə Azərbaycan SSR-in dövlət dili məsələsinin hüquqi səviyyədə rəsmiləşdirilməsi istiqamətində onun göstərdiyi mövqe xüsusi tarixi əhəmiyyət daşıyır. "Azərbaycan dili dövlət idarələrində" adlı məqaləsində dil məsələsini sadəcə filoloji problem kimi deyil, xalqın milli-mədəni varlığı ilə bağlı məsələ kimi ortaya qoyması onun dövlətçilik düşüncəsinin mühüm göstəricilərindən idi. Çünki dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil xalqın yaddaşı, düşüncə tərzi, tarixi təcrübəsi və gələcəyə ötürdüyü mənəvi sərvətidir. Mirzə İbrahimov bunu yaxşı anlayırdı. Onun milli dövlət xadimi xüsusiyyəti də məhz burada üzə çıxırdı. O, Azərbaycanı yalnız siyasi idarəçilik çərçivəsində yox, həm də dil, ədəbiyyat, elm, təhsil və milli-mədəni şüur bütövlüyü içərisində düşünürdü.

1942-ci ildə, cəmi 31 yaşında Azərbaycan Xalq Maarif Komissarı vəzifəsinə gətirilməsi onun dövlət idarəçiliyindəki potensialının göstəricisi idi. Sonralar Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri kimi mühüm dövlət vəzifələrində çalışdı. Lakin onu sırf dövlət vəzifələri ilə xarakterizə etmək doğru olmazdı. Mirzə İbrahimov üçün dövlətçilik həm də xalqın savadlanması, milli mədəniyyətin inkişafı, ədəbiyyatın qorunması və gələcək nəsillərin yetişdirilməsi demək idi. Elmi fəaliyyətində də bu yanaşma özünü göstərirdi. O, Azərbaycan filologiyasının və ədəbiyyatşünaslığının inkişafına böyük töhfələr verdi, milli elmi kadrların hazırlanmasına çalışdı, Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda mühüm elmi təşkilati fəaliyyət göstərdi və "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi"nin hazırlanmasında əhəmiyyətli rol oynadı.

1945-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası yaradılarkən onun ilk həqiqi üzvlərindən biri seçilməsi də təsadüfi deyildi.

Mirzə İbrahimov həm yazıçı, həm alim, həm də təşkilatçı idi. Onun fəaliyyət dairəsi təkcə Azərbaycanla məhdudlaşmırdı. Beynəlxalq parlament və sülh məclislərində, müxtəlif ölkələrdə keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə iştirak etməsi, Asiya və Afrika xalqları ilə həmrəylik istiqamətində fəaliyyəti onun dünyagörüşünün genişliyini göstərirdi. Burada daha bir mühüm cəhət meydana çıxır: milli olmaq dünyaya qapalı olmaq demək deyil. Əksinə, öz xalqının dilinə, mədəniyyətinə və tarixinə bağlı olan şəxsiyyət başqa xalqların da haqqını, mədəniyyətini və ləyaqətini daha yaxşı anlaya bilər. Mirzə İbrahimovun dünya ədəbiyyatına münasibəti də bu baxımdan xarakterikdir. Şekspir, Ostrovski, Çexov, Molyer və digər müəlliflərin əsərlərini Azərbaycan dilinə çevirməsi Azərbaycan oxucusunu dünya dramaturgiyasının böyük nümunələri ilə yaxınlaşdırırdı.

Beləliklə, o, iki istiqamətdə körpü yaradırdı: Azərbaycanı dünyaya tanıtmaq və dünyanı Azərbaycan oxucusuna gətirmək.

Onun həyatında daha bir diqqətçəkən xüsusiyyət isə insana münasibətdə xeyirxahlıq və sadəlik idi. Böyük yazıçı olmaq mümkündür. Böyük alim olmaq mümkündür. Yüksək dövlət vəzifəsinə qalxmaq mümkündür. Lakin bütün bunlardan sonra sadə insan olaraq qala bilmək daha böyük mənəvi sınaqdır. Mirzə İbrahimovun həyat yolunun mənəvi dəyəri də məhz buradadır. O, həyatın ən aşağı pillələrindən başlayaraq elmin, ədəbiyyatın və dövlət idarəçiliyinin yüksək mərtəbələrinə yüksəldi. Lakin başlanğıcını unutmadı. Uşaqlıq və gənclik illərinin ağır zəhməti onun yaddaşından silinmədi. Bu səbəbdən onun yaradıcılığında sadə insanın taleyi həmişə xüsusi mənəvi çəkiyə malik oldu. Böyük şəxsiyyətlərin fərqi də elə bundadır: onlar yüksəldikcə xalqdan uzaqlaşmır, əksinə, xalqın ağrılarını daha dərindən anlamağa çalışırlar.

Mirzə İbrahimovun həyatını yalnız sovet dövrünün siyasi və ideoloji çərçivələri ilə qiymətləndirmək də onun şəxsiyyətinin miqyasını məhdudlaşdırmaq olardı. Çünki onun ömründə müəyyən bir tarixi dövrün siyasi reallıqları ilə yanaşı, Azərbaycan ədəbiyyatının, elminin, dilinin və mədəniyyətinin inkişafına xidmət edən böyük bir ziyalı missiyası da vardı. O, mürəkkəb tarixi şəraitdə Azərbaycan dilinin, ədəbiyyatının və milli-mədəni dəyərlərin qorunması üçün öz imkanları daxilində fəaliyyət göstərmişdi.

17 dekabr 1993-cü ildə Bakıda dünyasını dəyişən Mirzə İbrahimov l Fəxri xiyabanda dəfn edildi. Amma bəzi insanların həyatı onların ölümü ilə bitmir. Çünki yazıçının əsərləri, alimin elmi irsi, dövlət xadiminin gördüyü işlər və insanın davranış mədəniyyəti gələcək nəsillərlə danışmağa davam edir.

Mirzə İbrahimovun həyatından çıxarıla biləcək ən mühüm nəticələrdən biri budur: İnsan böyük vəzifələrə görə deyil, böyük məsuliyyətə görə böyük olur. O, sadə əməkçi ailəsinin ağır həyatından çıxaraq yazıçı, alim, akademik, dramaturq, tərcüməçi, dövlət xadimi və beynəlxalq səviyyəli ictimai-siyasi fəaliyyət iştirakçısına çevrildi. Lakin bütün bu adların arxasında bir insan dayanırdı - xalqının dilinə, mədəniyyətinə, ədəbiyyatına və taleyinə bağlı ziyalı. Bəlkə də Mirzə İbrahimovun ən böyük dərsi elə budur - sadə yaşamaq, dərindən düşünmək, xalqa xidmət etmək və insan olaraq qalmaq. Bu keyfiyyətlər bir şəxsiyyətdə birləşəndə həmin insan artıq yalnız öz dövrünün yox, gələcək nəsillərin də mənəvi sərvətinə çevrilir. Mirzə İbrahimov da Azərbaycan tarixində belə şəxsiyyətlərdən biridir. O, təkcə Azərbaycanın Xalq yazıçısı deyildi. O, xalqın yaddaşında ədəbiyyatla dövlətçiliyi, milli düşüncə ilə ümumbəşəri dəyərləri, sadəliklə böyüklüyü birləşdirən bir Azərbaycan ziyalısı kimi yaşayır. Belə insanlar isə yalnız bir millətə yox, insanlığa nümunə olurlar.

Qəvami SADIQBƏYLİ