Ümid burxulmaları

FURQAN

Futbol üzrə Avropa turnirlərində illərdir ölkəmizi uğurla təmsil edən "Qarabağ" futbol klubunun qazandığı qələbələri izlədikcə ürəyimiz fərəhlə dolur. Futbol üzrə milli komandamızın və ya bir sıra klublarımızın oyunlarına baxaraq fərəhlənmək hələm-hələm qismət olmasa da, "Qarabağ"ın qələbələri, uğurları hər il bizi xeyli sevindirir.

Hər dəfə futbola baxdıqda gözəl şair Şahmar Əkbərzadənin 1974-cü ildə futbol əfsanəsi Peleyə həsr etdiyi şeirin yaddaşımda ilişib qalan son iki misrasını xatırlayıram:

İnsan bir ömürdə ayağıyla da

dünyada dahilik qazana bilər...

Və bu yazıda istəyirəm ki, "top"un baş rolda olduğu iki hadisə haqqında danışım.

I KADR: FUTBOL VƏ MÜHARİBƏ

1969-cu il. 14 iyul. Salvadorla Honduras arasında müharibənin ilk günü. Bu müharibə beş gün davam edəcək, "Futbol müharibəsi" adlanacaq və 20 iyulda ölkələr arasında atəşkəs imzalanacaq. Müharibənin nəticəsi: 2000-dən çox ölü.

Bəs niyə "Futbol müharibəsi?" Futbolla əlaqəsi nədir bu müharibənin?

Əslində, söhbətimizin bu yerində futbolu bir kənara qoyub başqa məsələlərdən danışmalıyıq.

Ərazisi çox kiçik olan Salvadorda əhali sıxlığı yüksək idi və əhalinin böyük bir hissəsinin şəxsi torpağı yox idi. Hondurasın isə, torpağı çox, əhalisi az idi. Buna görə də, acgöz torpaq sahibləri əlindən Hondurasa köçərək orda özlərinə yurd-yuva quran, əkin-biçinlə məşğul olub gün-güzəranlarını yaxşılaşdıran salvadorluların sayı az qala yarım milyona çatmaqda idi.

Salvadorluların Honduras torpaqlarından yaxşı gəlir əldə etdiyini görən Honduras prezidenti Osvaldo Lopez Arellano bir çıxışında həmin torpaqların salvadorlulardan alınıb honduraslılara veriləcəyindən danışdı və hər şey elə burdan başlandı. İki ölkədə də qəzetlər, jurnallar prezidentin çıxışından yazdı. Necə deyərlər, gərginlik pik nöqtəyə qalxdı.

Futbol oyunu isə, bu gərginliyin "müharibə" adlı partlayışla nəticələnməsi üçün bir bəhanə idi.

1970-ci ildə futbol üzrə doqquzuncu dünya çempionatı Meksikada keçiriləcəkdi və bu çempionata qatılmaq uğrunda Hondurasla Salvador milli futbol komandaları 3 dəfə qarşılaşacaqdılar.

8 iyunda Hondurasda keçirilən ilk oyunda Honduras millisi 1-0 hesabı ilə, 15 iyunda Salvadorda keçirilən ikinci oyunda isə, Salvador millisi 3-0 hesabı ilə qələbə qazandı. Bu nəticələrə görə, Salvador millisi dünya çempionatına qatılmağa daha yaxın idi.

Üçüncü oyun 27 iyun 1969-cu il tarixində Meksikada keçirildi. Bu oyunu 3-2 hesabı ilə qazanan Salvador millisi Honduras millisini dünya çempionatına yollanmağa qoymadı.

Və üçüncü oyundan 17 gün sonra bu iki qonşu ölkə arasında 4 gün davam edəcək müharibə başladı.

SSRİ, Meksika və Belçika ilə eyni qrupa düşərək rəqib qapısına bir qol belə vura bilməyən, üç oyunda qapısından 9 cavabsız qol buraxan futbol üzrə Salvador millisinin də qatıldığı həmin dünya çempionatının finalında Braziliya və İtaliya milliləri qarşılaşmışdı. Braziliyanın 4-1 hesabı ilə qələbə qazanaraq üçüncü dünya çempionluğunu əldə etdiyi final oyununda ilk qolu şair Şahmar Əkbərzadənin hələ şeir həsr etmədiyi Pele vurmuşdu.

II KADR: MÜHARİBƏ VƏ FUTBOL

"Müharibə" və "futbol" sözlərini eyni cümlədə işlətmək nə qədər maraqlıdırsa, bir o qədər də kədərlidir. Bu iki sözü binokla çevirib tarixin çox da uzaq olmayan boz və qırmızı günlərinə nəzər salmağa çalışırıq. 1942-ci il görünür gözlərimizə. II Dünya müharibəsi. Almaniyanın işğalı altında olan Ukrayna. Və bu da paytaxt Kiyev.

Paytaxtın "Dinamo" klubunun bir çox futbolçuları 1941-ci ildə müharibəyə yollanmışdılar və bəziləri də Vətən torpağını qorumaq üçün canlarından keçsə də, təəssüf ki, Vətən torpağı işğal olunmuşdu. Bu işğal ilə bərabər, almanlara əsir düşənlər arasında "Dinamo Kiyev"in qapıçısı Nikolay Truseviç və başqa futbolçular da var idilər. Həmin günlərdə Kiyev Universitetinin rektoru olan Konstantin Şteppa faşizmi dəstəkləyir, almanlara bir sıra məlumatlar ötürürdü və elə ona görə də yüksək rütbəli alman zabitlərinin yanında müəyyən nüfuzu, hörməti var idi. "Dinamo Kiyev"in bir neçə futbolçusunun əsir kamplarında olduqlarını öyrənən Konstantin Şteppa nüfuzundan istifadə edərək, onların sərbəst buraxılmalarına da nail olmuşdu. Bunun üçün futbolçular "almanlara sədaqət" yazılmış kağızlara imza çəkmişdilər.

Əsirlikdən xilas olan qapıçı Nikolay Truseviç bir çörək sexində işləməyə başlamışdı. Çörək sexini qatı futbol azarkeşi olan bir alman işlədirdi. O, öz işçisinin vaxtilə "Dinamo Kiyev"də oynadığını bilirdi və elə onun dəstəyi ilə Truseviç köhnə komanda yoldaşlarından sağ qalanları bir yerə yığmışdı. Onlar Truseviç ilə birgə cəmi səkkiz nəfər idilər, yəni futbol komandasını yenidən bərpa etmək üçün üç nəfər çatmırdı. Ona görə də paytaxtın "Lokomotiv" klubunda oynamış üç futbolçunu yeni yaradılan klubda oynamağa razı salmışdılar.

Yeni yaradılan klub "Start" adlanırdı.

Bir zamanın peşəkar futbolçularından ibarət yeni klub Vətənlərini işğal edən almanların həvəskar klubları ilə oynayaraq bir-bir onları məğlubiyyətə uğratmış, almanlar isə, bu məğlubiyyətlərdən narahat olmuşdular. Çünki almanlar üzərində qazanılmış hər qələbə ukraynalı azarkeşlərin ümidini artırırdı. Ukraynalılar ümid edirdilər ki, müharibə də almanlar üzərində qələbə ilə başa çatacaq. Sadəcə geci-tezi var.

1942-ci ilin 6 avqustunda "Start" futbol komandası sırf onu məğlub etmək məqsədilə alman hərbi hava qüvvələrinin seçmə əsgərlərindən qurulan "Flahelf" komandası ilə üz-üzə gəlmiş, 5-1 hesabı ilə qələbə qazanmışdı. Bu nəticə ilə məğlub olacaqlarını gözləməyən və bu məğlubiyyətlə barışmayan almanlar 3 gün sonraya - 9 avqusta cavab görüşünü təyin etmişdilər.

Almanlar cavab oyununda qisas alacaqlarını düşünürdülər.

Üç gündən sonra oyunun keçiriləcəyi "Zenit" stadionuna "Start" komandasının heç bir azarkeşi buraxılmayacaq, stadion alman əsgər və zabitləri ilə doldurulacaqdı. Üstəlik, oyundan az öncə bir alman zabiti "Start" futbolçularına qətiyyətlə tapşıracaqdı ki, əsgər və zabitlərə alman salamı versinlər.

Oyunun hakimi də həmin alman zabiti olacaqdı.

Amma "Start" futbolçuları alman zabitin tapşırdığı kimi etməmiş, alman salamı vermədən oyuna başlamışdılar. Hakimin alman futbolçularının hər bir kobudluğuna göz yumduğu birinci hissə başa çatdıqda hesabda "Start"ın üstünlüyü var idi: 3-1.

Fasilədə "Start" oyunçularının yanına gələn hakim açıq-aşkar onları ölümlə hədələmişdi. Bəli, məğlub olmasaydılar, öldürüləcəkdilər! Və bunu deyərək onların yanından uzaqlaşmışdı. O, uzaqlaşdıqda komandanın kapitanı Nikolay Truseviç yoldaşlarına səslənmişdi. Alman hakim nə deyir, desin: Ölmək vardısa, qürurla ölmək lazım idi: qələbə qazanaraq!

İkinci hissənin sonlarına yaxınlaşarkən, 5-3 hesabı ilə üstün vəziyyətdə olan "Start" futbol klubunun bir oyunçusu rəqibin demək olar ki, bütün oyunçularını aldadaraq fasilədə onlara uduzmaq əmrini verən alman hakimi qəzəbləndirmiş, hakim də öz növbəsində oyunu 90 dəqiqə tamamlanmadan bitirmişdi. Bəli, bütün çətinliklərə, təhdidlərə, hədə-qorxulara baxmadan, "Start" "Flahelf"i 5-3 hesabı ilə məğlub etmişdi.

Oyun bitdikdən sonra futbolçular həbs olunaraq yenidən əsir kamplarına göndərilmiş, qısa müddət ərzində 11 nəfərdən 6-sı müxtəlif bəhanələrlə öldürülmüşdü. Öldürülənlər arasında Truseviç də var idi.

Sonralar "Ölüm matçı" adlanacaq bu futbol oyununun kədərli tarixçəsini danışıb bitirdikdən sonra illər əvvəl yazdığım bir şeiri xatırlamaq istəyirəm:

Bu futbol topunun dalınca

həvəslə qaçan uşaqlar

kim bilir

böyüyüb hansı dərdin dalınca

təngnəfəs qaçacaqlar...

Yolları yora bilməsələr də

yollar yoracaq ayaqlarını...

Qaç ki, qaçasan.

Ürəklərində bir ümid,

dizlərində təpər qalmayacaq,

nə qədər çalışsalar da,

kədərin qapısına

qol vurmaq olmayacaq...

Bəlkə də böyüyəndə

dərd-sərin çoxluğundan

ürəkləri partlayacaq bu uşaqların.

Amma nə olur olsun

indi oynadıqları top

partlamasın barı...