Unudulmaz sənət fədaisinə son vida

Şahanə MÜŞFİQ

Yeddi yaşında kənd səhnəsində başlayan sənət yolunun yarım əsrdən çox davam edən ömrü... Teatr, kino, televiziya, dublyaj və musiqi. Aslan Fətullayev Azərbaycan mədəniyyətinin bir neçə sahəsində özünəməxsus iz qoyan sənət adamlarından idi. Noyabrın 10-da 70 yaşında dünyasını dəyişən aktyorun həyatı, əslində, təkcə bir sənətkarın bioqrafiyası deyil, bütöv bir dövrün mədəniyyət mənzərəsinə açılan pəncərədir.

Əməkdar mədəniyyət işçisi Aslan Fətullayevin ömür və fəaliyyət yoluna nəzər saldıqda aktyorluqla yanaşı, təşkilatçılıq, pedaqoji-mədəni fəaliyyət, musiqi və ictimai təşəbbüslərlə zəngin bir mənzərə görürük.

Aslan Miri oğlu Fətullayev 1956-cı il oktyabrın 20-də Lerik rayonunun Çayrud kəndində dünyaya gəlib. Sənətə marağı sonradan qazanılmış həvəs deyil, uşaqlıqdan həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş bir sevgiydi. Cəmi yeddi yaşı olarkən kənd mədəniyyət evində Yusif Əzimzadənin "Nəsrəddin" komediyasında İnkir obrazını canlandıraraq ilk dəfə səhnəyə çıxıb. Həmin vaxt, bəlkə də, heç kim bu balaca uşağın gələcəkdə Azərbaycan səhnəsinin və ekranının tanınan simalarından birinə çevriləcəyini düşünmürdü. Ancaq onun üçün səhnə artıq uşaqlıq oyunlarının bir parçası deyil, gələcək həyatının istiqaməti idi.

1974-1976-cı illərdə Bakı Kitabxanaçılıq Texnikumunda təhsil alan Fətullayev daha sonra Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda təhsilini mədəni-maarif işi üzrə davam etdirib.

Onun peşəkar səhnə fəaliyyətinin ilk diqqətçəkən səhifələrindən biri Abdulla Şaiq adına Bakı Kukla Teatrı ilə bağlıdır. 1975-1978-ci illərdə teatrın Yeni il şənliklərində aparıcı aktyor kimi çıxış edən gənc sənətkar azyaşlı tamaşaçılarla ünsiyyətin, onların diqqətini səhnəyə yönəltməyin və obrazı uşaqların dünyasına uyğun təqdim etməyin özünəməxsus dilini mənimsəyirdi. İllər sonra yenidən Kukla Teatrına qayıtması da bu baxımdan həyatının maraqlı bir çevrəsi kimi görünür.

Aslan Fətullayevin adını daha geniş tamaşaçı auditoriyasına tanıdan hadisələrdən biri isə 1975-ci ildə "Canlı şahid" televiziya tamaşasında yaratdığı Şani obrazı olub. Hələ 19 yaşı tamam olmadan yaratdığı bu obrazla o, Azərbaycan Televiziyasının Qızıl Fonduna daxil edilən ilk aktyor olub. Sonralar, 1981-ci ildə "Cənnətin qəbzi" tamaşasında canlandırdığı cənnətdə qəbz yığan obrazı da televiziya arxivinin yadda qalan nümunələri sırasında yer alıb.

Televiziya onun yaradıcılığında xüsusi yer tuturdu. "Səhər görüşləri", "Gecə kanalı", "Komediyalar aləminə səyahət", "45 dəqiqə" kimi proqramlarda, eləcə də "Ordan-burdan", "Məzəli əhvalatlar", "Bir bazar günü" verilişlərində yaratdığı obrazlar aktyorun yumor duyumunu, çevikliyini və fərqli xarakterlərə uyğunlaşmaq bacarığını nümayiş etdirirdi. Bu verilişlər Azərbaycan televiziyasının geniş tamaşaçı auditoriyasına malik olduğu, aktyorların yalnız teatr səhnəsində deyil, gündəlik ev həyatının da bir parçasına çevrildiyi bir dövrün məhsulu idi.

Fətullayevin ifasında komik obrazlar xüsusi bir ifadə tərzi qazanırdı. O, yumoru yalnız gülüş doğuran vəziyyət kimi təqdim etmirdi. Obrazın davranışında, danışığında, jestlərində və münasibətlərində xarakterin özünəməxsusluğunu qorumağa çalışırdı. Elə buna görə də onun televiziya çıxışları bir çox tamaşaçı üçün tanış və doğma sənət xatirəsinə çevrilmişdi.

Kino yaradıcılığı da Aslan Fətullayevin sənət portretinin mühüm hissəsidir. O, müxtəlif janrlı ekran əsərlərində fərqli xarakterlərə həyat verib. "Qorxma, mən səninləyəm" filmində İvan Spirodonoviç, "Qətl günü"ndə zindanban, "Cin mikrorayonda"da kiçik cin, "Papaq"da papaqçının dostu, "Oğlan və maral" filmində fotoreportyor obrazları onun kino fəaliyyətinin yadda qalan nümunələridir. "Mozalan" satirik kinojurnalının "Kapitan" süjetində isə basketbol komandasının kapitanını canlandırıb.

Bəzən ekran əsərində bir neçə dəqiqə görünən aktyorun yaratdığı xarakter tamaşaçının yaddaşında filmin əsas qəhrəmanları qədər qala bilir. A.Fətullayevin kino yaradıcılığında da belə nümunələrə rast gəlirik.

Onun fəaliyyətinin az xatırlanan, lakin əhəmiyyətli istiqamətlərindən biri də dublyaj sənəti idi. "Ağ gəmi", "Stepanın yadigarı", "Baş tutmayan ezamiyyət" və başqa ekran əsərlərinin Azərbaycan dilində səsləndirilməsində iştirak edən aktyor bu sahədə də əməyini əsirgəməyib. Dublyaj aktyorun yalnız səsini deyil, daxili ritmini, intonasiyasını, obrazın psixoloji vəziyyətini duymaq bacarığını tələb edir. Ekranda görünmədən, yalnız səs vasitəsilə xarakter yaratmaq isə aktyorluğun ayrıca bir məktəbidir. Fətullayevin bu sahədəki fəaliyyəti onun sənətə çoxşaxəli yanaşmasının göstəricisidir.

Aslan Fətullayevin bioqrafiyasında xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri də onun musiqi sahəsindəki fəaliyyəti, daha dəqiq desək, "Yuxu" rok qrupu ilə bağlıdır. Onun Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərən ilk rok kollektivlərindən biri olan "Yuxu"nun yaradılmasında təşəbbüskar olması yaradıcılıq dünyasının yalnız teatr və kino ilə məhdudlaşmadığını göstərir.

1980-ci illərin sonlarında Azərbaycanda rok musiqisinin inkişafı üçün yeni imkanlar yaranır, gənclər arasında alternativ musiqiyə maraq artırdı. Belə bir şəraitdə milli dildə rok musiqisi yaratmaq, onu dinləyiciyə təqdim etmək və bu istiqamətdə kollektiv formalaşdırmaq özlüyündə cəsarətli təşəbbüs idi. "Yuxu" qrupu 1989-cu ildə Bakıda keçirilən "Qızıl payız-89" festivalının qalibi olub, 1990-cı ildə isə Almaniyada təşkil edilən "MAYEN-ROK-90" beynəlxalq festivalında uğur qazanıb.

Bir tərəfdə klassik teatr ənənələri, digər tərəfdə rok musiqisinin sərbəst və eksperimental ruhu. İlk baxışdan bir-birindən uzaq görünən bu istiqamətləri onun sənət bioqrafiyasında birləşdirən əsas cəhət yaradıcılığa açıq olması, yeni ifadə formalarına maraq göstərməsi idi.

Aktyorun həyatında Sumqayıt dövrü də ayrıca yer tutur. 1979-cu ildən bu şəhərin mədəniyyət müəssisələrində çalışan Fətullayev "Gənclik" klubunda bədii rəhbər, "Dostluq" mədəniyyət evində direktor vəzifələrində fəaliyyət göstərib. O, burada yalnız inzibati işlərlə məşğul olmayıb, mədəni tədbirlərin təşkilinə, yaradıcılıq kollektivlərinin formalaşmasına və incəsənətin təbliğinə də töhfə verib.

Xüsusilə Qarabağ müharibəsinin ilk illərində onun təşkilatçılığı ilə cəbhə bölgələrində konsert proqramlarının hazırlanması və hərbi hissələrdə çıxışların təşkili diqqətəlayiq fəaliyyətlərdəndir. Müharibənin ağır günlərində əsgərlərə mənəvi dəstək vermək, musiqi və sənət vasitəsilə onların yanında olmaq mədəniyyət adamlarının üzərinə düşən mənəvi məsuliyyətin ifadəsi idi. Fətullayev də bu məsuliyyəti öz fəaliyyətinin bir istiqamətinə çevirən sənətkarlardan olub. Hərbi hissələrə göstərdiyi mədəni hamilik xidmətlərinə görə SSRİ Müdafiə Nazirliyinin xüsusi döş nişanı ilə təltif edilməsi də onun bu sahədəki fəaliyyətinə verilən dəyərin bir nümunəsidir.

Onun yaradıcılıq fəaliyyəti müxtəlif ölkələrdə Azərbaycan incəsənətinin təbliği ilə də müşayiət olunub. Türkiyə, Kipr, Rusiya və digər ölkələrə qastrol səfərləri, mədəni tədbirlərdə iştirakı sənətkarın təmsil etdiyi milli mədəniyyətin sərhədlərdən kənarda tanıdılmasına xidmət edib. Ümumittifaq Xalq Yaradıcılığı Festivalının laureatı olması da onun fəaliyyətinin qiymətləndirildiyi uğurlar sırasındadır.

2003-cü ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında fəaliyyət göstərən Aslan Fətullayev burada da müxtəlif xarakterli obrazlar yaradıb. "Anacan" tamaşasında Qulu, "Təxribatçılar"da polis generalı, "Mən sənin dayınam"da dramaturq, "Varlı qadın"da Pəhləvan Zərlinski, "Mesenat"da Hacı Zeynalabdin Tağıyevin xidmətçisi rolları onun teatr yaradıcılığının fərqli səhifələridir.

2008-ci ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrında çalışmağa başlayan sənətkar ömrünün son illərinədək bu teatrla bağlılığını qoruyub. Maraqlıdır ki, onun səhnə həyatının ilk illərində də Kukla Teatrı xüsusi yer tutmuşdu. Beləliklə, uşaqlıqdan başladığı sənət yolunun sonrakı mərhələsində yenidən uşaqlar üçün teatr mühitinə qayıtması yaradıcılıq bioqrafiyasının mənalı bir məqamıdır.

Kukla teatrı aktyordan xüsusi ifadə vasitələri, səs, hərəkət, plastika və təxəyyül tələb edir. Burada tamaşaçı ilə ünsiyyətin özünəməxsus qaydaları var. Uşaqların diqqətini cəlb etmək, onları hadisələrin iştirakçısına çevirmək, səhnədəki sehrə inandırmaq hər aktyorun bacardığı iş deyil. Fətullayev uşaqlarla işləməyi, onların saf dünyası ilə ünsiyyətdə olmağı sənətinin sevimli tərəflərindən hesab edirdi. O, 2026-cı il oktyabrın 31-dək teatrın kollektivində fəaliyyət göstərib.

Fətullayevin sənət və mədəniyyət sahəsindəki xidmətləri dövlət tərəfindən də qiymətləndirilib. O, 2016-cı ildə Əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülüb. 2026-cı ildə isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatı ilə təltif olunub. Bu təltiflər onun uzun illər ərzində müxtəlif istiqamətlərdə gördüyü işlərin rəsmi qiymətləndirilməsi idi.

Noyabrın 10-u bu böyük və çoxşaxəli yaradıcılıq yolunun son dayanacağı oldu. Yeddi yaşında başlayan sənət taleyi yetmiş yaşında başa çatdı.

Ancaq sənətkarın ömrünü yalnız təqvimdəki başlanğıc və son tarixləri ilə ifadə etmək olmaz. Çünki onun yaratdığı obrazlar filmlərdə, televiziya arxivlərində, teatrın yaddaşında, müxtəlif nəsillərin xatirələrində yaşamaqda davam edəcək. Bir vaxtlar onun ifasına baxaraq gülən, obrazlarını sevən, səsini tanıyan tamaşaçılar üçün Aslan Fətullayev bundan sonra da Azərbaycan mədəniyyətinin unudulmayan simalarından biri olaraq qalacaq.

Allah rəhmət eləsin!