Uşaqlarda hisslərə nəzarət

İlk inkişaf dövründə əsas məsələlərdən biri də uşağa hisslərinə və hərəkətlərinə nəzarət etməyi öyrətməkdir.
Yeni doğulmuş bir uşaq ağlamaq istəyəndə ağlayır, qışqırmaq istəyəndə isə qışqırır. Demək olar ki, bu, bir neçə il davam edir. Məsələn, ayağına toxunan oyuncağa uşağın ilk reaksiyası onu təpiklə vurmaqdır. Yoldaşları ilə razılığa gələ bilmirsə, tərəddüd etmədən yumruğundan istifadə edir. Ancaq 3 yaşından başlayaraq, uşaq hisslərini və hərəkətlərini nəzarət altında saxlamağa başlayır.
Hər şeydən əvvəl onu deyək ki, uşaqdan qısa bir vaxtda hisslərinə və hərəkətlərinə nəzarət etməyi gözləmək doğru deyil. Analar bu məsələdə səbirli olsalar da, atalar haqqında eyni sözləri demək çətindir. Çünki analar vaxtlarının çox hissəsini uşaqları ilə birlikdə keçirdikləri üçün onlardan nə tələb edəcəklərini yaxşı bilirlər.
Digər tərəfdən, uşağa hisslərinə və hərəkətlərinə nəzarət etməyi öyrədərkən valideynlər əsasən iki səhvə yol verirlər. Birinci tip valideynlər bu məsələdə çox passivdirlər. Buna görə də, belə ailədə böyüyən 2 yaşlı uşaqla 6 yaşlı uşaq arasında heç bir fərq yoxdur. Belə uşaqlar 6 yaşına çatanda da hisslərini cilovlaya bilmir, yoldaşları ilə təpik və ya yumruqla danışır, oyuncaqlarını sındırırlar. İkinci tip valideynlər isə (xüsusilə də, atalar) bunun əksini edirlər. Yəni, uşaqda qısa bir vaxtda nəzarət sistemini formalaşdırmağa çalışırlar. Ona görə də, valideynlər belə səhvlərə yol verməmək üçün uşaqlarının inkişaf mərhələlərini və onlardan nə vaxt nə tələb etmək lazım olduğunu bilməlidirlər.
Uşaqda nəzarət sistemini formalaşdırmaq üçün ən yaxşı dövr 3 yaş dövrüdür. Çünki bu dövr uşağın daha sabit olduğu bir dövrdür. Bu yaşda uşağın danışmağa başlaması da nəzarət sisteminin formalaşmasında ciddi rol oynaya bilər.
Əgər uşaq qardaşına və ya bacısına “Mən səni sevmirəm” deyirsə, onun bu sözünə göz yumun. Beləliklə, siz həm uşağın hisslərini ifadə etməsinə imkan verə, həm də qardaşını və ya bacısına qarşı güc tətbiq etməsinin qarşısını ala bilərsiniz. Çünki hisslərini sözlə ifadə edə bilən uşaqlar hərəkətə keçməyə ehtiyac hiss etmirlər.
Bu məsələdə əsas amillərdən biri də uşağınızı yaxşı başa düşməkdir. Buna görə də, uşağınızı daha yaxşı başa düşmək istəyirsinizsə, onunla rollarınızı dəyişdirin və “Bu gün səninlə bir oyun oynayaq. Sən ata ol, mən uşaq”, deyin. Təbii ki, bir uşaq kimi atanızın dediklərinə əməl etməyi də unutmayın. Bu oyun 15 dəqiqədən yarım saata qədər davam edə bilər. Bir şeyi də unutmayın ki, ilk vaxtlar uşağınız sizinlə rahat davranmaqdan qorxa bilər. Ona görə də, uşağınızı bu oyunun gələcəkdə “qorxulu nəticələr” doğurmayacığına inandırmağa çalışın. Lazım gəlsə, oyununuzu bir neçə dəfə təkrarlayın.
Uşaqda hisslərinə nəzarət sistemini formalaşmasında bir amil də uşağın hisslərinin inkişafıdır. Uşağın hisslərinin inkişafı isə daha çox uşağın ümumi inkişafı ilə bağlıdır. Belə ki, uşaq inkişafın bir mərhələsindən başqa mərhələsinə keçdikcə hadisələrə reaksiyası da dəyişir. Məsələn, ilk aylarda yalnız səsi ayırd edə bilən uşaq təcrübəsi artdıqca səsdəki sevgini və nifrəti də ayırd edə bilir. Əslində, nifrətin uşağın inkişafında rolu böyükdür. Məsələn, əlindən oyuncağı alınan bir uşaq təbii olaraq qışqırıb ağlamağa başlayır, bunun bir oyun olduğunu başa düşəndə isə gülür. İnkişaf davam etdikcə uşaq hisslərini ifadə etməyi də, gizləməyi də öyrənir.
Uşaq nifrətini gizləməyi öyrəndiyi kimi, ifadə etməyi də öyrənməlidir. Təbii ki, bu, müəyyən mərhələlərlə olmalıdır. Məsələn, siz məktəbəqədər yaşdakı bir uşağa “Sən yox deməyin nə olduğunu bilirsən?” deyə reaksiya göstərirsiniz. Halbuki o uşağın “yox” sözünü başa düşdüyünü, ancaq bu sözün əhatə dairəsindən xəbərsiz olduğunu unudursunuz. Belə hallarda uşağınızın danışmağa başladığı ilk günləri xatırlayın və o danışmağa başlayanda ancaq iki-üç sözdən artıq cümlələr qurduğunu unutmayın.
Aygün Vəliyeva