Vannacci fenomeni: İtaliyada nə baş verir və Avropanın sağa dönüşü nə deməkdir?

Avropanın siyasi xəritəsində son illər maraqlı dəyişiklik gedir. Bir vaxtlar kənarda qalan, seçicilərin kiçik bir hissəsinin dəstəklədiyi sağ və millətçi siyasətçilər indi getdikcə daha çox səs toplayır, parlamentlərə daxil olur, hökumətlərə təsir göstərir və bəzi ölkələrdə hakimiyyətə gəlirlər. İtaliyada Roberto Vannaccinin sürətlə siyasətin ön sıralarına çıxması da bu prosesin diqqətçəkən nümunələrindən biridir.

Bəs Vannacci kimdir? Nə istəyir? İnsanlar niyə onun arxasınca gedirlər? Onun siyasəti İtaliyanın hazırkı hökuməti üçün nə qədər ciddi problem yarada bilər? Ən başlıcası isə, Vannaccinin yüksəlişi İtaliyanın daxili məsələsidir, yoxsa bütövlükdə Avropada daha böyük siyasi dəyişiklik baş verir?

Bu suallara cavab tapmaq üçün əvvəlcə Vannaccinin öz hekayəsinə baxmaq lazımdır.

Generaldan siyasətçiyə

Roberto Vannacci siyasətə adi partiya fəalı kimi gəlməyib. O, uzun illər İtaliya ordusunda xidmət edib, general rütbəsinə qədər yüksəlib. Onun adı geniş ictimaiyyətə əsasən 2023-cü ildə yazdığı “Il mondo al contrario” - “Baş-ayaq dünya” adlı kitabdan sonra məlum olub.

Kitabda Vannacci miqrasiya, milli kimlik, homoseksuallıq, multikulturalizm və Avropadakı sosial dəyişikliklərlə bağlı sərt fikirlər səsləndirib. Kitab böyük mübahisə yaradıb. Onu müdafiə edənlər Vannaccinin başqalarının deməyə çəkindiyi fikirləri açıq dilə gətirdiyini bildiriblər. Tənqid edənlər isə onun bəzi fikirlərini ayrı-seçkilik yaradan və cəmiyyəti parçalaya biləcək yanaşma kimi qiymətləndiriblər. Amma müzakirələrdə bir məsələ aydın oldu: Vannacci artıq bütün İtaliyanın tanıdığı şəxsə çevrilib. Maraqlıdır ki, onun ətrafında yaranan qalmaqal siyasi karyerasını əngəlləmədi, əksinə, Vannaccinin daha yaxşı tanınmasına kömək etdi. Kitabını oxuyan, çıxışlarını izləyən və fikirlərini bölüşən insanlar getdikcə onun ətrafında toplaşmağa başladılar.

Burada müasir siyasətin mühüm bir xüsusiyyəti də ortaya çıxır: insanlar bəzən siyasətçiyə onun dediklərinə görə yox, məhz başqalarının ona qarşı çıxmasına görə maraq göstərirlər. Vannacci ətrafında yaranan böyük mübahisə onun tərəfdarlarında belə bir düşüncə yaratdı ki, “deməli, bu adam başqalarının dilə gətirməyə cəsarət etmədiyi sözləri deyir”. Bu isə onun siyasi yolunun başlanğıcına çevrildi.

Vannacci necə deputat oldu?

2024-cü ildə Vannacci Avropa Parlamentinə üzv seçildi. Namizədliyini Matteo Salvininin rəhbərlik etdiyi Liqa partiyasının siyahısından irəli sürmüşdü. Bu, onun üçün böyük siyasi uğur idi. Lakin çox keçmədən başa düşdü ki, ayrıca öz siyasi platformasını qurmaq imkanı da var. Odur ki, 2026-cı ilin fevralında Liqanı tərk edib Futuro Nazionale (Milli Gələcək) adlı yeni siyasi partiya yaratdı. İlk baxışda təzə partiyanın uğur qazanması çətin görünə bilərdi - İtaliyada çoxlu siyasi partiya var və seçicilərin diqqətini çəkmək asan məsələ deyil. Buna baxmayaraq, Vannaccinin partiyası qısa müddətdə ciddi nəticə göstərməyə başladı. İyul ayında keçirilən YouTrend sorğusunda Futuro Nazionale 7,6 faiz dəstək aldı. Avqustun əvvəlində keçirilən başqa bir sorğuda isə partiyanın göstəricisi 7,2 faiz idi. Bu rəqəmlər nəyə dəlalət edir? Sadə desək, bir neçə ay əvvəl yaranmış partiya artıq İtaliyanın böyük siyasi qüvvələri ilə eyni sırada görünməyə başlayıb. Bu, ölkə siyasətində ciddi hadisədir.

Vannaccinin arxasında kim dayanır?

Burada əsas məsələ Vannaccinin öz şəxsiyyəti qədər onun arxasınca gedən insanların nə istədiyidir. Onun seçicilərinin hamısını eyni qrup kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Kimsə miqrasiyanın çoxalmasından narahatdır, başqası Avropa İttifaqının qərarlarından narazıdır, üçüncü bir seçici ölkəsində ənənəvi dəyərlərin zəiflədiyini düşünür, bir başqası da sadəcə mövcud siyasi partiyalardan bezib. Yəni Vannacci tərəfdarlarını birləşdirən tək bir məsələ yoxdur, onları bir yerə yığan daha geniş bir narazılıq çevrəsi var. Bu insanlar düşünürlər ki, İtaliyanın siyasi elitası onların gündəlik həyatda gördüyü problemlərdən kifayət qədər açıq danışmır. Miqrasiya bunun ən bariz nümunəsidir. Avropaya son illər çox sayda miqrant gəlib. Bu proses iqtisadi və humanitar tərəfləri ilə yanaşı, təhlükəsizlik, sərhəd nəzarəti, sosial xidmətlər, iş yerləri, yaşayış və milli kimliklə bağlı mübahisələri də artırıb. Ənənəvi siyasi partiyalar bu məsələlərə müxtəlif cür yanaşırlar. Vannacci isə daha sərt mövqe tutur. Onun mesajı sadədir: İtaliya öz sərhədlərinə, milli kimliyinə və daxili qaydalarına daha ciddi nəzarət etməlidir. Məhz bu sadə və sərt mesaj müəyyən seçici qruplarına güclü təsir göstərir.

Bəs Giorgia Meloni üçün problem nədir?

Burada məsələ daha maraqlı şəkil alır. İtaliyanın Baş naziri də sağ siyasi düşərgəyə aiddir. Onun rəhbərlik etdiyi İtaliya Qardaşları partiyası son illər böyük uğur qazanıb və hazırda ölkənin ən güclü siyasi qüvvəsidir. Meloninin siyasətində də milli maraqlar, sərhəd təhlükəsizliyi və miqrasiyanın nəzarətdə saxlanması kimi məsələlər mühüm yer tutur. Bu halda sual yaranır: əgər Meloni artıq sağ siyasəti təmsil edirsə, Vannacci nə istəyir? Cavab sadədir: Vannacci Melonidən daha sağda dayanmağa çalışır. Onun siyasi hesablamasına görə, Meloni hakimiyyətə gələndən sonra bir sıra məsələdə daha praqmatik davranmağa məcbur olub, çünki hökumət qurmaq başqa, hökuməti idarə etmək isə tamam başqa məsələdir. Müxalifətdə olan siyasətçi sərt danışa bilər, hakimiyyətdə olan siyasətçi isə Avropa İttifaqı ilə münasibətləri, iqtisadiyyatı, beynəlxalq əlaqələri, biznesi və dövlətin gündəlik idarəçiliyini nəzərə almalıdır. Məhz burada Vannacci üçün imkan açılır.

O, Meloninin əvvəlki seçicilərinin bir hissəsinə belə deyə bilər: “Daha sərt siyasət istəyirsinizsə, mən buradayam”. Bu, Meloni üçün ciddi siyasi problemdir, çünki Vannacci böyüdükcə, Meloninin sağındakı siyasi məkan daralır. Bəs elə isə Vannacci Melonini əvəzləyə bilərmi? Belə nəticəyə gəlmək hələ çox tezdir. Meloninin İtaliya Qardaşları partiyası hələ də Vannaccinin partiyasından dəfələrlə böyükdür, son sorğularda hakim partiya təxminən 27 faiz dəstək alıb. Futuro Nazionale isə 7 faiz ətrafındadır. Ona görə Vannaccini bu gün Meloninin əsas rəqibi adlandırmaq düzgün olmaz.

Lakin məsələnin mahiyyəti yalnız bugünkü rəqəmlərdən ibarət deyil, siyasətdə bəzən 7 faiz belə çox böyük əhəmiyyət daşıya bilər. Əgər bir partiya seçkilərdə hökumətin formalaşmasına təsir edə biləcək qədər deputat qazanırsa, həmin partiyanın siyasi çəkisi seçki faizindən daha böyük olur. Üstəlik, Vannaccinin partiyası hələ çox yenidir. Əgər o, şəxsi populyarlığını güclü təşkilata çevirə bilsə, yerli və parlament seçkilərində öz namizədlərini uğurla irəli sürsə və müxtəlif şəhərlərdə təşkilatlansa, onun siyasi çəkisi daha da artacaq. Amma bunun əksi də mümkündür. Vannaccinin bütün siyasi gücü şəxsən öz adına bağlıdır. Əgər onun ətrafında güclü komanda və təşkilat yaranmasa, partiya bir müddət sonra zəifləyəcək. İtaliya siyasətində bunun çox nümunəsi var.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti”

kafedrasının müəllimi, beynəlxalq hüquq üzrə ekspert və beynəlxalq münasibətlər üzrə tədqiqatçı