Vaşinqton qərarlı, Avropa narahat, Ukrayna çarəsiz: “Qoca qitə”nin çıxış yolu

Mərkəz rəhbəri: “Kiyev də, Avropa da başa düşür ki, ABŞ-ın dəstəyi olmadan müharibəni davam etdirmək çətindir”

ABŞ-da Donald Trampın hakimiyyətə gəlməsindən sonra xarici siyasət kursunda əsaslı dəyişikliklərə imza atması, xüsusilə də Ukrayna münaqişəsi ilə bağlı verdiyi qərarlar, atdığı addımlar dünyada az qala şok effekti yaradıb. Amerikada keçirilən prezident seçkiləri kampaniyası zamanı Tramp müharibəni “24 saata” bitirəcəyi vədini yerinə yetirmək üçün Ukraynaya təzyiq siyasətini seçdi. Faktiki olaraq, Vaşinqton bir müddətdir ki, Kiyevdən təslimçi atəşkəsə imza atmağı tələb edir. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin ABŞ-a səfəri zamanı Ağ Evdə Trampla yaşanan mübahisəsindən sonra vəziyyət daha da kritikləşdi. Tramp adminstyrasiyası bu günlərdə Ukraynaya yardımların və dəstəyi dayandırdı.

Oval ofisdə baş verən insident Amerikanın Avropadakı müttəfiqlərini də sanki yuxudan oyatdı. İndi Avropa dövlətləri ABŞ-dan dəstəyin gəlməyəcəyi mesajları fonunda “Qoca qitə”nin təhlükəsizliyindən narahatdır. Məsələ burasındadır ki, Ukraynanın işğalı və süqutu Avropanın təhlükəsizliyinə Rusiya tərəfindən ciddi təhdid deməkdir. Buna görə artıq avropalılar təhlükəsizlik sisteminin yenidən qurulması üçün hərəkətə keçiblər. Demək olar ki, dünya siyasi sistemində hazırda silkələnmə müşahidə edilir və proseslərin hansı yön alacağı çətin proqnozlaşdırılan hala gəlib.  

Baş verənlərlə bağlı AYNA.AZ-a danışan “Atlas” Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, politoloq Elxan Şahinoğlu xatırladıb ki, Ağ Evdəki Oval kabinetdə məlum qalmaqaldan sonra ABŞ Ukraynaya hərbi yardımları dayandırdığını elan etdi:

- Son məlumatlara görə, artıq Vaşinqton Kiyevlə kəşfiyyat məlumatlarını da bölüşmür, hansı ki, bu, Ukrayna üçün çox vacib idi. Bu günlərdə Avropa ölkələri liderləri toplantılar keçirdilər, vəziyyətdən çıxış yolu axtarmağa başladılar. ABŞ-ın yardımlardan və dəstəkdən çəkilməsi iləı yaranan boşluğu Avropa doldurmaq məcburiyyətindədir. Əslində buna çoxdan ehtiyac vardı. Avropa təxminən 800 milyard dollarlıq hərbi büdcə formalaşdırmalıdır ki, həm öz hərbi-sənaye komplekslərini yaratsınlar, həm də Ukraynaya dəstəyi artırsınlar. Faktiki indi vəziyyət bu cürdür. Avropa indi öz təhlükəsizliyindən narahatdır və bu, avropalı siyasi liderlərin dilindən səsləndirilir. Avropalılar yaxşı bilirlər ki, Ukraynanın məğlubiyyəti Avropanın təhlükəsizliyinə ciddi təhlükə və təhdiddir.

- Sizcə, Avropa tezliklə təhlükəsizliyini təminat altına ala biləcəkmi?

- Bilirsiniz, 11 ildir ki, Avropanın hərbi-sənaye kompleksini yaratmaq, gücləndirmək, təhlükəsizliyini təmin etməklə bağlı zaman-zaman bəyanatlar verilib. Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü başlayandan, Krım ilhaq olunandan bu yana Avropa liderləri sammitlər keçirirlər, toplanırlar, müəyyən qərarlar verirlər. Ukraynaya dəstəkdən danışırlar, amma ciddi nəticələr əldə edilmir. Düzdür, Avropa Ukraynaya dəstək verib və buna davam edir. Amma bu dəstək və yardımlar o səviyyədə deyil ki, Ukrayna qələbə qazansın, həm özününün təhlükəsizliyini təmin etsin, həm də ümumilikdə Avropanın təhlükəsizliyinə töhfə versin. İl yarım əvvəl Ukrayna ordusu əks-hücumlar həyata keçirdi və xeyli ərazini Rusiya işğalından azad etdi. Həm də bunu məhdud resurslarla bacardı. Kiyevə yardım kifayət qədər olsaydı, işğal olunmuş ərazilərin böyük hissəsini azad edə bilərdi. Amma bu yardımlar olmadı, daha doğrusu, yetərli yardım edilmədi. Avropa ümid edirdi ki, bütün yük Amerikanın üzərindədir və Amerika yardım edəcək. Həmin vaxt ABŞ Prezidenti Co bayden idi və avropalılar daha çox yardım ediləcəyinə ümid bəsləyirdilər. Halbuki Bayden özü də yardımı xəsisliklə edirdi, dəstəyi tam güclə vermirdi. Məsələn, Ukraynaya silah verilirdi, amma Rusiya dərinliklərinə zərbə vurmağa icazə yox idi. Yəni yardımı elə edirdilər ki, bununla Ukraynanın Rusiya üzərində qələbə qazanması çətinləşirdi. Sonra hakimiyyətə Tramp gəldi və onun atdığı addımlar da göz qabağındadır. Tramp adminstrasiyası konkret deyir ki, yardım olmayacaq, əksinə, bu günədək edilən yardımlar da geri qaytarılmalıdır. Lori dillə desək, Tramp bəyan edir ki, “mən iş adamıyam, pul verməyi yox, pul qazanmağı xoşlayıram”. Bundan sonra Avropa ayıldı ki, nəsə etmək lazımdır. İndi çətin vəziyyət yaranıb. Bundan Avropa çıxış yolları axtarır və müxtəlif variantlar var. Bu barədə mənfi və müsbət proqnozlar mövcuddur. Hər halda, Ukraynaya Avropa yardımlar edir. Məlumdur ki, artıq Britaniya və Fransa hərəkətə keçib. Almaniyada yeni hökumət fəaliyyətə başlayandan sonra da Berlin aktiv müdaxilələr edəcək. Yəqin ki, yardımlarla yanaşı, Kiyev Vaşinqtonun təklifi ilə atəşkəslə bağlı danışıqlara razılaşacaq. Çünki Kiyevə Avropadan ABŞ-la münasibətləri yaxşılaşdırmaq tövsiyyə olunub. Bu isə o deməkdir ki, Trampın təkliflərinə Kiyevdən “hə” deyilsin. Təbii ki, Ukraynanın şərtləri də nəzərə alınmaqla.

- Oval ofisdəki insidentdən sonra Zelenskinin masaya əyləşməsi mümkündürmü?

- Yəqin ki, Zelenski Vaşinqtona yenidən getməyəcək. Amma minerallarla bağlı sazişi Ukrayna rəsmilərindən biri ilə ABŞ rəsmilərindən biri imzalaya bilər. Şərt deyil ki, Zelenski ilə Tramp bu sazişi imzalasınlar. Təbii ki, bu sazişin imzalanmasında ABŞ israr edir, Ukrayna da qarşı deyil. Sadəcə Oval kabinetdə baş verənlərdən sonra saziş imzalanmadı və bu, Tramp adminstrasiyasını əsəbləşdirdi.

Bu hadisədən bir neçə gün keçib, əsəblər sakitləşib və yəqin ki, münasibətlərin yaxşı olması üçün addımlar atılacaq. Məsələn, martın 12-də Ukrayna nümayəndələri ilə ABŞ nümayəndələrinin Ər-Riyadda görüşü və müzakirələri gözlənilir. Bu görüşdən də müəyyən nəticələr əldə ediləcək. Bilirsiniz, Kiyev də, Avropa da başa düşür ki, ABŞ-ın dəstəyi olmadan müharibəni davam etdirmək çətindir. Bunun üçün məcburdurlar ki, Vaşinqtonla münasibətlərdə müəyyən yumşalmalara gedilsin. Amma bu o demək deyil ki, Kiyev şərtlərindən geri çəkiləcək. Sadəcə ən pis variant o ola bilər ki, hazırkı vəziyyətdə atəşkəs imzalansın. Bu isə müharibənin bitməsi anlamına gəlmir. Zelenskinin də dediyi məhz budur ki, Rusiya ilə atəşkəsin mənası yoxdur. Çünki bir müddətdən sonra Rusiya yenidən işğala başlayacaq. Amma indiki Tramp adminstrasiyası bunu başa düşmür. Əslində başa düşür, sadəcə dediyim kimi, Tramp məsələlərə biznes maraqları ilə yanaşır. Tramp vəd etdiyi kimi müharibəni bitirmək, Ukraynanın mineral ehtiyatlarından qazanc götürmək, Rusiyanın zəifliyindən bəhrələnmək niyyətindədir. Bütün hallarda isə qarşıda baş verəcək hadisələrdən çox şey asılıdır. Hər halda, yaxın müddətdə bütün məsələlərə aydınlıq gələcək.