Vergi və gömrük rüsumları niyə dəyişdirilməlidir? KÜNCDƏN BAXIŞ

Elçin Bayramlı

Azərbaycanda bir çox məhsulların istehsalının olmadığı və ya çox az olduğu şəraitdə həmin məhsulların xarici ölkələrdən idxal edilməsi baş verir. Bu normaldır və bütün ölkələrdə belədir. Lakin belə məhsullara yüksək gömrük rüsumu qoyulması həmin məhsulların ölkədaxili satışda baha olmasına gətirib çıxarır ki, nəticədə əhali onları almaqda çətinlik çəkir. Deməli, bu tip məhsullara minimum gömrük rüsumları qoyulmalıdır ki, onların satış qiyməti baha olmasın və vətəndaşlar üçün bu məhsullar əlçatan olsun. Bu baş versə, ölkədə ucuzlaşma yaranacaq, inflyasiya tempi enəcək, ticarət dövriyyəsi artacaq ki, bu da öz növbəsində əhalinin sosial vəziyyətinə müsbət göstərəcək.

Əlbəttə, bəzi məhsulların idxalında məhdudiyyətlərin qoyulması, yüksək gömrük rüsumları təyin edilməsi təqdirəlayiqdir. Bu yalnız o sahələrdə olmalıdır ki, həmin sahədə böyük yerli istehsal var və həmin istehsal ölkənin tələbatını tam və ya böyük həcmdə ödəyə bilər. O halda, xaricdən həmin məhsulların ucuz idxalı yolverilməzdir, çünki yerli istehsala zərər vura bilər.

Əgər yerli istehsalı qorumaq istəyiriksə, protektionist siyasət aparılmalıdır. Ölkədə istehsalı olan məhsullarda rüsumları qaldırmaq olar, lakin istehsalı olmayan və ya çox az olan məhsullarda isə nəinki qaldırmaq, əksinə, rüsumu endirmək lazımdır.

Bundan başqa, zəruri tələbat olan məhsullarla əlavə komfort məhsullarına fərq qoyulmalıdır. Məsələn, qızıl, avtomobil, bahalı brend mallar və əyləncə vasitələri üzrə gömrük rüsumlar artırıla bilər. Lakin gündəlik tələbat məhsulları üzrə azaldılmalıdır.

Dövlət büdcəsini gömrük rüsumları ilə yox, əsasən, istehsaldan gələn gəlirlə doldurmağa çalışmaq lazımdır. Kölgə iqtisadiyyatı ləğv edilməli, monopoliya halları aradan qaldırılmalı, vergidən yayınmanın qarşısını alınmalıdır. Son illərdə bu istiqamətlərdə bəzi tədbirlər həyata keçirilir.

Gömrük Komitəsinin ödəniş planını artırmaq çıxış yolu deyil. Çıxış yolu ölkədə xammalı olan məhsullar üzrə sənayenin təşkil edilməsidir. Əsasən də, aqrar sənaye və yüngül sənaye sahələri üzrə. Kiçik aqrar təsərrüfatlara da xüsusi yardımlar edilməlidir.

Fikrimizcə, vergilər üzrə də bəzi tədbirlər həyata keçirilməlidir. Məsələn, sadələşmiş vergi üzrə maksimum limit 200 min manatdan 500 min manata qaldırılmalıdır. Çünki, davamlı inflyasiya şəraitində bir neçə il əvvələ nisbətdə manatın real dəyəri 2 dəfədən çox ucuzlaşıb. Məntiqlə o vaxt 200 min manatın əvəzinə indi 500 min manatı nəzərdə tutmalıyıq.

Bundan başqa, Bakı və regionlar arasındakı vergi dərəcəsi fərqi bərpa olunmalıdır. Zərdabın ucqar kəndindəki obyektlə Bakının mərkəzindəki obyektin eyni vergi faizləri ödəməsi məntiqli və ədalətli deyil. Regionlarda (Xırdalan və Sumqayıt şəhərləri istisna) 5 il müddətinə sadələşmiş vergi dərəcəsi 1 faizə salınmalıdır. Ərzaq istehsalı üzrə bir neçə il müddətinə vergi dərəcələri 2 dəfə azaldılmalıdır.

Özünüməşğulluq proqramının miqyası və buna ayrılan maliyyə vəsaiti azı 10 dəfə artırılmalı, şərtləri daha da sadələşdirilməli, fəaliyyət sahələri artırılmalıdır. Proqram daha çox regionlarda tətbiq olunmalıdır.

Özümüzdə xammalı olan emal məhsullarını xaricdən idxal etmək müsbət hal deyil. O malları ölkədə istehsal etməyə çalışmaq lazımdır. Bunun üçün dövlət istehsal avadanlıqlarının gətirilməsi üçün maksimum güzəştlər tətbiq etməli, bir çox halda bunu özü etməlidir. Bu halda idxaldan asılılıq azalacaq, yerli istehsal artacaq, ixrac artacaq, dövlət büdcəsinin gəlirləri çoxalacaq, əhalinin sosial vəziyyəti yaxşılaşacaq, dövlətin sosial xərcləri azalacaq, işsizlik tam aradan qalxacaq. İqtisadi təhlükəsizliyin, sosial rifahın və siyasi nüfuzun artması təmin olunacaq.

Bunu etmək üçün bütün imkanlar var. İşçi qüvvəsi, xammal, hazır bazarlar, nəqliyyat logistika infrasturukturu və nəhayət investisiya üçün lazım olan maliyyə bazası. 75 milyardlıq strateji valyuta rezervlərindən heç olmasa 5 milyardını ölkə iqtisadiyatına invest etməklə bunu təmin etmək olar. Bu, postneft erasında bu sektordan itirilən gəlirləri digər iqtisadi sahələrin gəlirləri ilə kompensasiya etməyə imkan verəcək.

Hesab edirik ki, vergi və gömrük siyasətinə yenidən baxılmalı, rüsumlar ədalətli, optimal formada müəyyənləşdirilməlidir. Nəticədə, həm dövlət qazanacaq, həm də əhali.