Vətən vurğununun Güney Azərbaycan həsrəti

Səməd Vurğun – 120

Bu il Səməd Vurğunun anadan olmasının 120 illiyi qeyd olunur. Prezident İlham Əliyevin Xalq şairinin 120 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncamı sənətkarın ruhuna ehtiram, eyni zamanda, xalqın mənəvi mirasına, mədəni irsinə sadiqliyin təcəssümüdür. Böyük şairin 120 illik yubileyi münasibətilə silsilə ədəbi-bədii tədbirlər, elmi konfranslar və xatirə gecələri keçirilir. Onun yaradıcılığı qardaş Türkiyə mətbuatında da geniş işıqlandırılır. Bu istiqamətdə Türkiyə Ərzincan Universitetinin professoru Əli Kafkasiyalının Səməd Vurğuna həsr etdiyi silsilə məqalələr xüsusi maraq doğurur.

Qeyd edək ki, Əli Kafkasiyalı Azərbaycan ədəbiyyatı və aşıq sənəti sahəsində tanınmış tədqiqatçılardandır. O, bu mövzularda çoxsaylı elmi əsərlərin, o cümlədən Türkiyədə nəşr olunmuş “Səməd Vurğun” adlı monoqrafiyanın müəllifidir. Alimin böyük şair haqqında qələmə aldığı məqalələrdən birini oxucularımıza təqdim edirik.

Azərbaycan xalqının XX əsr korifey şairi 1950-ci ildə yazmışdı: “Biz inanırıq ki, İran Azərbaycanı şairləri qəhrəman xalqları ilə birlikdə inkişaf edəcək və güclənəcək; vətənlərini azad görəcək, öz xalqlarının səadəti haqqında yeni və gözəl şeirlər yazacaqlar”.

Qafqazın bağrından yüksələn elə bir səs vardır ki, onun misralarında bir millətin yaddaşı və tarixi əks-səda verir. Səməd Vurğun bu səsin ən güclü və təsirli nümayəndələrindən biridir. Onun şeirlərində Azərbaycan parçalanmış taleyin və ayrılıqla sınağa çəkilmiş bir millətin dərin ağrısını daşıyan simvolik vətənə çevrilir. Vurğunun poeziyasına yaxınlaşmaq, eyni zamanda, Quzey və Güney Azərbaycan arasında uzanan görünməz sərhədlərin yaratdığı tarixi hüznü hiss etmək deməkdir.

Hələ gənclik illərində Qafqazda baş verən böyük sarsıntılara şahid olan Səməd Vurğun bolşevik inqilabını, Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycana gəlişini və sonrakı siyasi çalxantıları dərindən yaşamışdır. Bu tarixi hadisələr onun yaddaşında, sadəcə, keçib gedən olaylar kimi qalmamış, xüsusilə Güney Azərbaycanın taleyi ilə birləşərək dərin həsrət və ayrılıq hissinə çevrilmişdir. Qazax Müəllimlər Seminariyasında eşitdiyi xatirələr isə qəlbində parçalanmış bir millətin ağrısına dair silinməz izlər buraxmışdır.

Səməd Vurğunun Güney Azərbaycana baxışı yalnız siyasi məsələ deyildi; bu yanaşma dərin insani həssaslığa, simvolik və duyğusal dünyaya söykənirdi. Onun 1935-ci ildə qələmə aldığı “Təbriz gözəlinə” şeiri bu düşüncənin ən aydın nümunələrindən biridir. Şair burada Təbrizi sevgili obrazında təsvir edir. Çünki türk mədəniyyətində qadın çox zaman vətənin, sədaqətin və azadlığın rəmzi kimi qəbul edilir. Beləliklə, “Təbriz gözəlinə” əsarət altındakı yurdun zərifliyini, hüznünü və azadlıq həsrətini daşıyan obraza çevrilir.

Gözlərin dolmasın!.. Dayan bir az da!
Qəlbin də, sevgin də, dərdin də haqdır…
Azadlıq bayrağı güllü bir yazda
Təbrizin üstündə parlayacaqdır!

Şeirdə Vurğun həm ayrılığı dilə gətirir, həm də ümidi yaşadır. Araz çayına müraciətlə söylədiyi “Bir ürək ikiyə parçalanmasın!” harayı coğrafi sərhədləri aşaraq tarixi etiraza çevrilir. Araz artıq, sadəcə, təbiət ünsürü deyil, iki yerə bölünmüş bir millətin rəmzidir. Şairin ən böyük arzusu isə bu ayrılığın bir gün sona çatmasıdır.

II Dünya müharibəsi illəri bu həsrətin daha da dərinləşdiyi dövr olur. İranın işğalı, böyük dövlətlərin bölgə üzərindəki planları və sovetlərin Güney Azərbaycan siyasəti Səməd Vurğunun diqqətindən yayınmır. Rza şah Pəhləvi dövründə başlayan və Məhəmməd Rza Pəhləvi ilə davam edən prosesdə Güney Azərbaycan yenidən böyük güclərin siyasi oyunlarında alətə çevrilir.

Bu dövrdə meydana çıxan Seyid Cəfər Pişəvəri və Azərbaycan Milli Hökuməti Vurğunun ümidlərini yenidən canlandırır. Təbrizdə türkcənin rəsmi dil elan olunması, Təbriz Universiteti və Təbriz radiosu kimi mədəni qurumların açılması, milli şüurun yüksəlməsi şairin arzuladığı birliyin qısa müddətlik də olsa gerçəkləşməsi idi. Lakin bu ümid 1946-cı ildə qanlı şəkildə sona çatdı.

Təbriz küçələrində yaşanan qırğınlar, yandırılan kitablar və susdurulan səslər Vurğunun qələmində ağıya çevrildi. Onun “Yandırılan kitablar” şeiri mədəni soyqırımına qarşı yüksələn vicdan fəryadıdır. Kitabların yandırılması əslində bir millətin yaddaşının məhv edilməsi demək idi. Vurğun bu həqiqəti hayqırarkən susqun qalan dünyaya da sərt suallar ünvanlayırdı.

Bu faciənin ən ağır tərəflərindən biri beynəlxalq səssizlik idi. Nə Şərqdən, nə də Qərbdən ciddi etiraz səsləri yüksəlmədi. Məhz bu məqamda Səməd Vurğun bir millətin səsi və vicdanının təmsilçisi kimi önə çıxdı. Onun yazıları, çıxışları və şeirləri Güney Azərbaycan türklərinin tək olmadığını bildirən çağırışa döndü.

Vurğunun “Körpünün həsrəti” şeiri isə onun Güney həsrətinin zirvəsidir. Xudafərin körpüsündə dayanan qatar tarix qarşısında donub qalmış bir anın rəmzidir. Körpüdən keçə bilməmək yalnız fiziki maneə deyil, siyasi sərhədlərin insan ruhuna vurduğu zəncirin ifadəsidir. Şairin gözündə bu körpü illərlə gözlənilən qovuşmanın səssiz şahididir.

Səməd Vurğunun Güney Azərbaycan həsrəti tarixi, mədəni və milli şüurun ifadəsidir. O, şeirləri ilə yalnız ağrını anlatmamış, eyni zamanda, ümid də aşılamışdır. Onun misralarında tez-tez rast gəlinən “bahar” obrazı, sadəcə, fəsil deyil, azadlığın və yenidən dirçəlişin müjdəçisidir.

Bu gün geriyə baxanda Vurğunun qələmindən yüksələn o sarsıdıcı səs hələ də eşidilir: bir millətin qəlbi iki yerə bölünə bilməz. Tarix zaman-zaman ayrılıqlar yaratsa da, poeziya həmişə birləşdirir.

Türkcədən çevirdi:
Namiq QƏDİMOĞLU,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi