Yaradıcılığın gizli mənbəyi Şahanə Müşfiq yazır

Şahanə MÜŞFİQ

Yuxu... Bəzən qaranlıq bir gecənin ən parlaq işığı, bəzən də insan zehninin anlaşılmaz dərinliklərində gizlənən sirli bir pəncərə. İnsan əsrlərdir yuxunun mahiyyətini anlamağa çalışır. Çünki yuxular təkcə dincəlmiş beynin təsadüfi oyunları deyil, həm də yaradıcılığın gizli mənbəyidir. Yuxudan doğulan bir fikir bəzən böyük bir ixtiraya, bəzən də möhtəşəm bir sənət əsərinə çevrilə bilir.

Elm adamlarının uzun illər apardıqları araşdırmalar sübut edir ki, yuxu sadəcə bədənə deyil, eləcə də beyinə zəruridir. İnsan beynində gün ərzində toplanmış informasiyalar yuxu zamanı emal olunur, həll olunmamış problemlər isə qeyri-adi assosiasiyalar vasitəsilə yeni bir həll tapır. REM fazası - yəni sürətli göz hərəkətləri ilə müşahidə olunan yuxu mərhələsi - yaradıcılıqla sıx bağlıdır. Beyin sanki gündəlik həyatın sərt qanunlarından azad olur, sərhədlərini itirir və azad bir oyun meydançasına çevrilir.

Tarixdə saysız nümunə var ki, yuxular ideyaların doğum beşiyi olub. Məsələn, Dmitri Mendeleyev uzun illər elementləri necə təsnif etməyi düşünürdü. Bir gecə yuxusunda cədvəli bütöv görüb səhər oyandığında onu kağıza köçürdü. Beləcə, bəşəriyyətə kimyanın ən möhtəşəm nailiyyətlərindən biri - dövri cədvəl bəxş olundu. Bənzər şəkildə, Paul Makartni məşhur "Yesterday" mahnısının melodiyasını yuxuda eşitmişdi. Oyananda pianoda ifa etdi və əsrlər boyu unudulmayacaq bir musiqi yadigarı yarandı.

Bəs bunun elmi izahı nədir? Nevrologiya göstərir ki, yuxu zamanı beynin fərqli sahələri qeyri-adi şəkildə aktivləşir. Şüuraltında gizlənən fraqmentlər bir-birinə bağlanır, məntiqi olmayan əlaqələr qurulur. Adi həyatda heç vaxt bir araya gəlməyəcək anlayışlar yuxuda dostluq edir. Məsələn, bir rəssam yuxuda quş qanadlı bir qadın obrazı görə bilər və bu, sabahkı əsərinin başlanğıcı olar. Burada təsəvvürün sərhədləri genişlənir, çünki yuxu bizi reallığın sərt məntiqindən azad edir.

Psixoloqların sözlərinə görə, insan şüuru bəzən həll edə bilmədiyi problemləri "görməməzliyə vurur". Ancaq beyin bu sualları yuxuda emal etməyə davam edir. Ona görə də "gecəni yat, səhər baxarsan" ifadəsi sadəcə xalq müdrikliyi deyil, həm də neyrobiologiyanın təsdiqlədiyi həqiqətdir. Beyin yuxu zamanı problemi başqa prizmadan görür, bəzən isə tamamilə yeni yanaşma kəşf edir.

Yuxular təkcə elmdə və musiqidə deyil, ədəbiyyatda da ilham qaynağı olub. Mary Shelley "Frankenşteyn" romanının ideyasını yuxuda gördüyünü etiraf edirdi. O, dəhşətli bir yuxudan sonra oyanaraq qələmi əlinə almış və sonradan dünya ədəbiyyatında bənzəri olmayan əsər yaratmışdı. Franz Kafka, Edqar Allan Pokimi yazıçılar isə yuxuların yaratdığı qeyri-adiliyi ədəbiyyatın mistik qatına çevirdilər.

Ancaq məsələ yalnız yaradıcılıqla bitmir. Yuxular həm də insanın daxili dünyası ilə ünsiyyət formasıdır. Bəzən gündəlik həyatda ifadə edə bilmədiyimiz duyğular yuxuda rəmzlərlə danışır. İnsanın qorxuları, ümidləri, gizli arzuları yuxuda şəkil alır. Bu, Freydin "yuxular şüurun gizli arzularıdır" tezisini yada salır. Hərçənd müasir elm bu fikri tam qəbul etmir, amma yuxunun emosional yük daşıdığı danılmazdır.

Maraqlıdır ki, bəzi alimlər yuxusuzluğun yaradıcılığı məhdudlaşdırdığını qeyd edirlər. İnsan bədəni bir neçə gün yuxusuz qaldıqda beyin yeni ideyalar yaratmaqda çətinlik çəkir. Çünki yuxu beynin "təmizlənmə" prosesidir. Onun sayəsində lazımsız informasiyalar silinir, faydalılar isə möhkəmlənir. Əgər bu proses baş verməsə, zehin yorulur və təxəyyül gücünü itirir.

Bununla belə, yuxunun sirləri hələ də tam açılmayıb. Niyə bəzən yuxularımız parlaq və aydın olur, bəzən isə parçalanmış və mənasız? Niyə bəzi yuxuları illərlə xatırlayırıq, bəzilərini isə səhər oyandığımız an unuduruq? Bu suallar hələ də cavabsızdır. Ancaq bir həqiqət var: yuxular bəşəriyyətin yaradıcılıq tarixində əvəzolunmaz rol oynayıb və oynamaqda davam edir.

Yuxu ilə yaradıcı ideya arasındakı bağ bəlkə də həyatın özü qədər qədimdir. İlk insan mağara divarına rəsmlər çəkəndə, bəlkə də o təsvirləri əvvəlcə yuxuda görmüşdü. İlk musiqi alətini quran insan bəlkə də gecə yuxusunda küləyin səsini eşitmişdi. Yəni yuxular bəşər təxəyyülünün ilkin məktəbi, yaradıcılığın gizli müəllimidir.

Bu gün də müasir alimlər və sənətkarlar yuxuların gücündən istifadə etməyə çalışırlar. Bəziləri yuxularını yazıya alır, bəziləri isə "lucid dreaming" adlanan şüurlu yuxu texnikaları ilə yaradıcılıq prosesinə təkan verirlər. Elm və incəsənətin kəsişdiyi bu məqam insanı heyrətləndirir: yuxu həm elmi fakt, həm də poetik hadisədir.

Yekunda belə bir nəticəyə gəlirik ki, yuxular insan beyninin təkcə istirahət mərhələsi deyil, həm də yaradıcı laboratoriyasıdır. Onlar bəzən bizə yeni ideya bəxş edir, bəzən də qaranlıq duyğularımızı sözsüz danışır. Yuxunun qapısını açmaq öz daxili aləmimizin ən gizli sirlərinə yol tapmaq deməkdir.

Bəlkə də gələcəkdə elm yuxuların bütün mexanizmlərini izah edəcək. Amma bu izah onların sehri və cazibəsini azaltmayacaq. Çünki yuxu bioloji proses olmaqdan əlavə, həm də insan ruhunun incə musiqisidir. Bu musiqidən doğan hər bir ideya isə dünyanı dəyişmək gücünə malikdir.