Yaxın Şərqdə ATƏŞ KƏSiləcəkmi?

Müvəqqəti atəşkəsdən daimi sülhə qədər...

Livan və Hizbullah təşkilatı ABŞ-ın İsraillə təklif etdiyi atəşkəs sazişi layihəsini təsdiqləyib. Bu barədə Reuters agentliyinə Livan parlamenti sədrinin köməkçisi Əli Həsən Xəlil məlumat verib. Təsdiqlənmə ilə bağlı yazılı cavab məktubu ABŞ-ın Beyrutdakı səfiri Liza Consona göndərilib. Əli Həsən Xəlil hazırda atəşkəsin yaranmasının İsraildən asılı olduğunu qeyd edib və ABŞ tərəfinin təşəbbüsünü atəşkəsə nail olmaq üçün göstərilən səylərin ən ciddisi adlandırıb. Atəşkəsin şərtləri və qarşı tərəflərin öhdəlikləri ilə bağlı hər hansı bir təfərrüat bildirilməyib. Qeyd edək ki, atəşkəs sazişinin detalları ABŞ tərəfi ilə də müzakirə edilir. Livanın baş naziri Nəcib Miqati bir müddət öncə bildirmişdi ki, sazişin bütün bəndlərinin və təfərrüatının Beyruta səfər edəcək ABŞ rəsmisi Emos Xokstin ilə müzakirə edilməsi nəzərdə tutulur.

Atəşkəsə kim razıdır?

ABŞ-ın təqdim etdiyi saziş rəsmi ratifikasiya edilməsə də, artıq bunu atəşkəs üçün əsas adlandırırlar. Düzdür, rəsmi Təl-Əviv hələ ki məsələ ilə bağlı tam rəy bildirməyib. Hələ sentyabr ayında İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun ofisi Livanda mümkün atəşkəs barədə xəbərləri təkzib etmişdi və bildirilmişdi ki, İsrail tərəfi ABŞ və Fransanın müvafiq təklifini qəbul etməyib. “Atəşkəs haqqında şayiələr yalandır. Bu, baş nazir Netanyahunun cavab belə vermədiyi Fransa-Amerika təklifidir”, - bəyanatda deyilirdi. Vurğulanırdı ki, Qəzza zolağında hərbi əməliyyatlar müharibənin bütün məqsədlərinə çatana qədər davam edəcək.

Amma Blinkenin ötən ayın sonunda Yaxın Şərqə səfəri çərçivəsində atəşkəs planını yenidən müzakirə etməsi deyəsən vəziyyəti dəyişib. Siyasi mütəxəssislər bildirir ki, ABŞ özünün mütt?fiqi ilə razılaşdırmadığı halda atəşkəs planını Livana və ya Hizbullaha təqdim etməz, onların razılığını ala bilməzdi.

Qalıcı sülhə gedən yol...

Avropalı siyasətçilər isə atəşkəs müzakirələrinin aktuallaşmasını ABŞ-dakı hakimiyyət dəyişikliyi ilə əlaqləndirirlər. Bildirilir ki, Trampın Ukrayna - Rusiya müharibəsi ilə paralel şəkildə Yaxın Şərqdə də atəşə son verəcəyi vəd etməsi yalnız “söz” olaraq qalmayıb - artıq Bayden adminstrasiyası özündən sonrakı hakimiyyət üçün bununla bağlı “təməl” formalaşdırır. Hətta bəzi məqamlarda Demokratların bu amildən gələcəkdə seçki kampaniyaları zamanı istifadə etmə perspektivi də istisna olunmur.

Tramp isə hələ özünün prioritetlərini rəsmi şəkildə açıqlamayıb. Hazırda müvəqqəti atəşkəsə nail olunması gələn ilin yanvarından sonra qalıcı sülh ümidini də artıra bilər.

İsrail vətəndaşlarına sanksiya...

Atəşkəs danışıqları davam edən zaman isə ABŞ Maliyyə Nazirliyi İordan çayının qərb sahilindəki vəziyyətlə əlaqədar üç İsrail vətəndaşı və üç İsrail təşkilatına qarşı sanksiya tətbiq edib. Yayılan məlumatda bildirilir ki, ABŞ-ın sanksiyaları altında olan şəxslərlə əlaqəsi olduğuna görə “Amana” təşkilatı və onun törəmə şirkəti “Binyanei Bara”ya qarşı məhdudiyyətlər tətbiq edilib. ABŞ hakimiyyət orqanlarının məlumatına görə, bu hüquqi şəxs İordan çayının qərb sahilində əmlakın ələ keçirilməsi və ya qeyri-qanuni məhrumedilmə işlərində iştirak edir. Bundan başqa, İsrailin “Eyal Hari Yehuda” təşkilatına və 3 İsrail vətəndaşına qarşı sanksiyalar tətbiq edilib.

ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasəti dəyişəcəkmi?

Siyasi mütəxəssislər Donald Trampın 2025-ci ilin yanvarında andiçmə mərasimindən sonra Yaxın Şərqə münasibətdə tutacağı mövqeni birmənalı qiymətləndirmir. Vaşinqtondakı Beynəlxalq Siyasət Mərkəzinin vitse-prezidenti Mett Duss və Virciniyadakı Corc Meyson Universitetinin professoru Mark Katz İsrailin Qəzza zolağına və Livana hücumları ilə bağlı Tramp administrasiyasının mövqeyini şərh edərkən diqqəti Trampın ilk prezidentlik dövrünə fokuslayıblar - Ağ ev sahibi hələ o dövrdə İsrail-Fələstin münaqişəsinin həllində vasitəçilik etmək niyyətini ifadə etmişdi. Sonradan proses müəyyən səbəblər üzündən dayandırılmışdı.

Yaxın Şərqi təmsil edən siyasi şərhçilərin isə İsrail-Fələstin müharibəsinin yekunlaşmasına, Yaxın Şərqdə tam normallaşma prosesinin davam edəcəyinə inamı azdır. Onların fikrincə, Trampın atəşkəsə nail olması ən azından müharibəni müvəqqəti də olsa dayandıracaq - bu isə hazırda region üçün ən vacib məsələdir. Prosesin davamı isə sonrakı siyasi hadisələrdən və müzakirə detallarından asılı olacaq. 

Suriyanı nə gözləyir - ABŞ qoşunları çıxırmı?

Donald Trampın prezident seçilməsi Yaxın Şərqin ən gərgin regionlarından biri olan Suriya ilə bağlı da müəyyən suallar yaradır. Siyasi ekspertlər ABŞ qoşunlarının Suriyadan çıxarılması ehtimalını irəli sürürlər - onlar, belə bir perspektivə müsbət yanaşırlar. Vurğulanır ki, Tramp regional problemlərə region ölkələrinin müdaxiləsini daha düzgün sayır - hələ birinci prezidentliyi dövründə Donald Tramp İŞİD ilə mübarizəyə daha çox region ölkələrinin cəlb olunmasına şərait yaratmşdı. ABŞ isə prosesə daha çox yardımçı funksiyasından yanaşırdı. Təsadüfi deyildi ki, hələ 2018-ci ilin dekabrında Tramp ABŞ prezidenti kimi Türkiyənin PKK/YPG terror təşkilatının hədəflərinə qarşı sərhədyanı əməliyyata başlamaq qərarı fonunda 2 minə yaxın əsgərini Suriyadan dərhal çıxarmaq planlarını açıqlamışdı. 2019-cu ilin oktyabrında isə Tramp ABŞ-ın Suriyada lazım olduğundan daha çox müddət qaldığını bildirmiş, Amerika əsgərlərinin Suriyada bu qədər çox qalmasını istəmədiyini açıqlamışdı.

Yeni strateji plan...

Beləliklə, yeni dövr üçün mühüm siyasi perspektivlərdən biri də Yaxın Şərqlə bağlı olacaq. Birinci mərhələdə atəşkəsin əldə edilmə imkanları genişləndirilməlidir - bu, böyükmiqyaslı eskalasiyanın qarşısını alacaq ən vacib amildir. ABŞ-ın yeni hökuməti anlayır ki, Bayden administrasiyasının İsrailə güclü hərbi dəstək nümayiş etdirməsi bölgədəki digər dövlətləri qıcıqlandırır. Artıq buna qarşı güclü etiraz dalğası yaranmaqdadır. Belə bir etiraz dalğası isə hətta bir-birinə düşmən olan ölkələri belə İsrailə qarşı birləşdirəcək. Bu isə nə ABŞ-ın, nə də İsrailin maraqlarına uyğun gəlmir. Bu mənada, Tramp administrasiyasının gələn ilin yanvarından etibarən Yaxın Şərqlə bağlı yeni strateji plan işləyəcəyi də inandırıcıdır - hətta, bu planın içində yekun sülh də yer ala bilər...

P.İSMAYILOV