Yaxın Şərqin taleyi həll edilir Qəzza üçün gözlənilməz sonluq

Vaşinqton Post nəşri Trampın Qəzzayla bağlı “Yaxın Şərqin rivyerası”nı dərc edib. İki milyon ərəbin köçürüləcəyi və bölgənin turizm zonasına çevriləcəyi qeyd edilib.  Bu planın reallıq dərəcəsi nə qədərdir? Bu cür kütləvi köçürülmə və ərazi dəyişiklikləri Yaxın Şərqdə siyasi və sosial baxımdan mümkün ola bilərmi?

Moderator.az-a danışan politoloq Polad Mehdiyev bildirib ki, “Yaxın Şərq rivyerası” ideyası — Qəzzanın 10 ilə yaxın ABŞ nəzarətində “trasti/kuratorluq” statusuna keçirilməsi, 2 milyona yaxın əhalinin “müvəqqəti və ya könüllü” köçürülməsi, sahilboyu turizm-texnoloji zona və rəqəmsal “torpaq tokenləri” kimi elementlərlə — kağız üzərində yazılan bir plan kimi var, amma siyasət, hüquq və logistika baxımından gerçəkləşmə ehtimalı hazırkı şərtlərdə çox aşağıdır.  Onun sözlərinə görə, belə ideyalar de-fakto kütləvi didərginlik riskini və humanitar böhranı daha da dərinləşdirir:

“Belə bir layihə beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə – xüsusən də Cenevrə Konvensiyasının məcburi köçürməni qadağan edən müddəalarına ziddir.  Əhalinin öz torpağında qalmaq, öz doğma yurdunu tərk etməmək hüququ beynəlxalq hüquqla tanınmış təbii və ayrılmaz hüquqdur.  1949-cu il Dördüncü Cenevrə Konvensiyasının 49-cu maddəsi işğal olunmuş ərazilərdən fərdi və ya kütləvi məcburi köçürməni və deportasiyanı istənilən motivdən qadağan edir.   Roma Statutunun 7(1)(d) bəndi “deportasiya və ya məcburi köçürməni” insanlığa qarşı cinayət kimi müəyyənləşdirir; “forcibly” təkcə fiziki güc deyil, qorxu, təzyiq və “koersiv mühit”dən istifadəni də əhatə edir.   Digər tərəfdən “trasti/kuratorluq” ideyası - BMT Qəyyumluq sisteminin dirçəldilməsi həm siyasi, həm də prosedur baxımından real deyil. Belə rejim yalnız çoxtərəfli razılaşma və fələstinlilərin razılığı ilə mümkündür. Əks halda, de-yure status yaratmaq çətindir”. 

Politoloq qeyd edib ki, bu planın iqtisadi və logistik tərəfləri də əslində onu qeyri-real edir:

“Burada 70–100 milyard dollar dövlət, 35–65 milyard dollar özəl sərmayənin cəlb olunacağı iddia olunur. Amma belə bir miqyasda kapitalın müharibə gedən əraziyə yönəldilməsi çox çətindir. Çünki bölgə münaqişə zonasıdır, investisiyalar üçün sığorta imkanları yoxdur, əlavə olaraq sanksiya və siyasi risklər də yüksəkdir. Ən önəmlisi isə 2 milyona yaxın insanın köçürülməsi məsələsidir. Region ölkələri – xüsusilə Misir və İordaniya bu tip kütləvi köçürülmə ideyalarını qətiyyətlə rədd edir, BMT sistemində isə belə bir planın legitimləşdirilməsi praktik olaraq mümkünsüzdür. Deməli, nə iqtisadi, nə də logistik baxımdan planın reallaşması real görünmür. Əslində bu cür layihələr daha çox siyasi təzyiq vasitəsi kimi gündəmə gətirilir, çünki  icrası bir çox baxımdan real deyil”. 

Polad Mehdiyev sonra  vurğulayıb ki, ədalətli yanaşma yalnız fələstinlilərin hüquqlarının qorunması, onların öz torpaqlarında təhlükəsiz və azad yaşamaq imkanının bərpası, humanitar böhranın həlli və sülh prosesinin canlandırılmasıdır. İstənilən yenidənqurma və iqtisadi təşəbbüs yalnız fələstin xalqının iradəsi və beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə hörmət əsasında mümkündür.

Mehin Mehmanqızı