Yaz sağlamlıq və gümrahlıq gətirir

Bəs nasazlıqların artması nədəndir?

Bahar süstlüyü yazın başlaması ilə bağlı yorğunluq, güc itkisi və ya depressiya vəziyyətidir. Bu halın isti temperaturlara orqanizmin reaksiyası nəticəsində yaranması mümkündür və allergiya, yaxud əks-mövsümi pozuntu kimi tibbi əsaslara malik ola bilər. Rusiyalı professor Tatyana Petrova bahar yorğunluğundan danışarkən deyib: “Bu hala vitamin, əsasən, vitamin D çatışmazlığı, orqanizmin qışda normadan kənar istehsal etdiyi melatonin artıqlığı, fəsillərin dəyişməsinə reaksiya xasdır. Bu zaman sinir, immun və endokrin sisteminin fəaliyyəti dəyişir.

Professor onu da bildirib ki, emosional olaraq qeyri-sabit, xroniki xəstəlikləri və tükənmişlik sindromu olan insanlar yazda orqanizmdə baş verən dəyişikliklərə adekvat reaksiya verə bilmirlər. Bu fəsildə onların həyatında daim narahatlıq olur. Belə süstlüyə günəş işığı ən təsirli kömək hesab edilir. Günəş fiziki və ruhi sağlamlığı dəstəkləyir, enerji və əhval-ruhiyyə yaradır. İşıq terapiyası insana bioritmlərinin tənzimlənməsini sürətləndirməyə, enerji səviyyələrini və əhval-ruhiyyəsini yüksəltməyə və yorğunluğu azaltmağa kömək edə bilər. Qışdan sonra təbiətin yaşıl rəngləri gözləri rahatladır və beyini dincəldir. Qadınlarda estrogenlərin, kişilərdə isə androgenlərin ifrazı artır.

Diaqnoz olmayanda yaz yorğunluğu xəstəliyin əlamətlərindən hesab edilmir. Sağlam insan buna tez uyğunlaşır. Bununla belə, fəsillərin dəyişməsindən təsirlənən insanlar xəstəliklərin mövsümi kəskinləşməsini yaşayırlar. Belə insanlar üçün bu dövr çox çətin ola bilər.

Bizim ölkəmizdə necədir? Belə hallarla bağlı həkimə müraciət edən olurmu? Tibb üzrə fəlsəfə doktoru Nurlana Əliyeva XQ-yə müsahibəsində xroniki yorğunluq sindromundan bəhs etdi:

– XX əsrin tibb təcrübəsində kəşf olunan xəstəliklərdən biri kimi xroniki yorğunluğun etiologiyası tam şəkildə məlum deyil. Geniş yayılmış bu xəstəlik hələ 1930–1950-ci illərdə ABŞ və Avropada qeydə alınıb. 80-ci illərin əvvəllərində Amerika alimlərinin araşdırmaları sindromun təbiətini müəyyən qədər öyrənməyə və onu mövcud xəstəliklərin siyahısına daxil etməyə imkan verib, lakin bu günə qədər xəstəlik haqqında xeyli müəmmalar mövcuddur.

Xroniki yorğunluq sindromu ilk dəfə 1984-cü ildə həkim Pol Çeyni tərəfindən təsvir edilib. Bu xəstəlik gənc ali təhsilli insanlar arasında geniş yayıldığı üçün onu bəzən məcazi mənada “cavan karyeristlərin qripi” də adlandırıblar. ABŞ-da müxtəlif yaşlarda olan gənc və yaşlılar üzərində aparılan araşdırmalara əsasən, ölkədə 10 milyonadək insan bu sindromdan əziyyət çəkir.

– Doktor, xəstəlik özünü necə göstərir?

– Xəstəliyin klinikasından danışanda öncə onu deməliyik ki, psixoterapevtlərin fikrincə, əgər insan gün ərzində 10 saatdan çox iş barədə fikirləşirsə, bu artıq xroniki yorğunluq sindromudur. Alimlər bu sindromun yaranma səbəblərini axtarmağa çalışdığı bir vaxtda xəstəlik epidemiya kimi geniş yayılır. Mütəxəssislərin fikrincə, xroniki yorğunluq sindromu immun-əsəb sisteminin pozulması ilə yaranır. Xəstəliyin səciyyəvi cəhətləri kimi insanın özünü daim yorğun hiss etməsi, uzun müddət istirahət etməsinə baxmayaraq, bu halın keçməməsi göstərilir. Bir az konkretləşdirərək əsas əlamətlər kimi tez yorulmanı, diqqətin və yaddaşın pozulmasını, tez özündən çıxma, əhval-ruhiyyənin hətta cüzi təsir nəticəsində tez-tez dəyişməsi, ağlağanlıq, deyingənlik, hər hansı xəstəliklə əlaqədar və tez-tez təkrarlanan baş ağrıları, bəzən miqren tutmaları, yuxunun pozulması – gecələr yuxusuzluq, gündüzlər yuxulama hallarını göstərmək olar.

Xəstələrdə iş qabiliyyətinin getdikcə zəifləməsi baş verir, onlar əmək qabiliyyətini artırmaq məqsədilə psixostimulyatorlar, gecə normal yatmaq üçün yuxugətirici dərmanlar qəbul edirlər. Bəzi xəstələr isə çıxış yolunu gündüzlər siqaret çəkməkdə, gecələr isə əsəb-psixi oyanıqlığı aradan qaldırmaq üçün spirtli içkilər qəbul etməkdə görürlər ki, bu da xəstəliyin gedişini daha da ağırlaşdırır, bəzi hallarda alkoqoldan asılılığa gətirib çıxarır. Eləcə də bir qrup insanlarda çəkinin azalması, azhərəkətli həyat tərzi sürən imkanlı şəxslərdə isə əksinə, 1–2-ci dərəcəli piylənmə yaranır. Oynaqlarda, xüsusən də iri oynaqlarda və onurğa sütunu əzələlərində uzun müddət davam edən ağrılar, ruh düşkünlüyü, əhval-ruhiyyənin aşağı olması, süstlük, soyuqluq, bəzən isə təlaş da xəstəlik üçün səciyyəvidir. Belə xəstələr, adətən, tez-tez depressiyaya düşür, yalqız qalmaq istəyirlər, saçları tökülür, barmaq izləri yox olur.

– Xroniki yorğunluğun yaranma səbəbləri və əlamətləri hansılardır?

– Şəkərli diabet, böyrəküstü vəz problemləri, mineral və vitamin çatışmazlığı, qan azlığı, revmatizm, xroniki bağırsaq xəstəlikləri, depressiya, iş stresi, infeksiya, müxtəlif mənşəli yaralar xroniki yorğunluğu yaradan başlıca səbəblərdir. Xəstəliyin əsas simptomları kimi – baş ağrısı, daimi gərginlik, depressiya, arterial hipertoniya, impotensiya, əzələ ağrıları, yuxululuq və yuxusuzluq hissi, mədə-bağırsağın funksional pozğunluğunu misal göstərə bilərik.

Pasiyentlərin çoxu belə halsızlığın hər hansı xəstəliyin təsirindən yarandığını düşünərək xroniki yorğunluq sindromunun başlamasından şübhələnmirlər. Yorğunluğu, halsızlığı digər orqanlarda baş verən dəyişikliklərlə əlaqələndirirlər.

– Xəstəliyə məruz qalmamaq üçün nə edək? Nə tövsiyə edirsiniz?

– Konfliktdən uzaq durmaq, hər şeyə müsbət tərəfdən yanaşmaq, özünü sevmək və təmiz havada gəzməkdən çəkinməmək, sifəti soyuq su ilə yumaq, hər gün havada 1–1,5 saat gəzmək, ən nəhayət və vacib olan – həftə sonlarını təbiət qoynunda keçirmək lazımdır.

Tövsiyəm odur ki, iş və istirahət rejimində yaşayın, eyni vaxtda oyanıb, eyni saatda yatın, əsəbləşməyin və idmanla məşğul olun. Unutmayın ki, yuxu və oyaqlığın balanslaşdırılmış növbəsi hormonların düzgün ifrazını dəstəkləyir və bu, ümumi rifaha təsir edir.

İdman bədənə lazım olan hormonların – endorfin, dofamin və serotoninin səviyyəsini artırmağa və saxlamağa imkan verəcək. Sağlam qidalanmaq və spirtli içkiləri azaltmaq yazda rifahı xeyli yaxşılaşdırır. Eləcə də bol maye qəbul etmək, mövsümi meyvə-tərəvəzlərə üstünlük vermək nəinki xroniki yorğunluq yaranmasının qarşısını alır, hətta sindromu aradan qaldırır.

Zərifə BƏŞİRQIZI
XQ