Düz yaz, səhv yaz, amma özün yaz...

Son vaxtlar süni intellektdən istifadə plagiatlıq həddinə çatıb

Son vaxtlar hər hansı bir yazını oxuyarkən içimdə qəribə bir sual yaranır: “Bu yazını insan yazıb, yoxsa süni intellekt?” Oxuyursan, cümlələr yerli-yerindədir, səliqəlidir, sözlər bir-birini tamamlayır, bəzən aforizmlər, bəzən poetik təsvirlər... Yəni hər şey “ideal” görünür. Amma bir şey çatışmır. Görürsən ki, yazı var, hiss yox. Söz var, nəfəs yox. Nə qədər gözəl olsa da yapışmır ki, adama yapışmır. 

Halbuki bir zamanlar belə cümlələrə rast gəlmək oxucunu heyran qoyurdu. İndi isə “çox güman ki, ChatGPT yazıb” deyib keçiriksə, deməli, nəsə dəyişib.

Baxın, məsələn, bu cür cümlələr sosial şəbəkələrdə, bloqlarda, bəzən isə peşəkar media platformalarında da tez-tez rastımıza çıxır: “O baxışlar hələ də qəlbimin pəncərəsində gözləyir.” Bu cümlə sanki gözəl səslənir, amma içində real hiss varmı? Qəlbdə pəncərə varmı? Baxış ora necə daxil olur? Yox. Bu, sadəcə ritmik səslənən, emosional təsir yaratmağa çalışan, amma içi boş bir bəzəkdir. Bu cür ifadələr ilk oxunuşda romantik görünsə də, onları diqqətlə oxuyanda hiss edirsən: bu sözlərdən heç nə keçmir.

Süni intellektə komanda verib “romantik yazı yaz” deyəndə, o yüzlərlə belə cümlə təqdim edə bilər. Amma süni intellekt heç vaxt gecə saatlarında kiminsə mesajına cavab gözləməyib, itirdiyi birini ağlamayıb, dəyər verdiyi bir insanı daha heç vaxt görə bilməyəcəyini dərk edib boğazında düyün hiss etməyib. Bunları bilməyən, yaşamayan bir varlıq necə real hissləri çatdıra bilər ki?

Məsələ təkcə ədəbi yazılarda deyil. Jurnalistika da bu tendensiyadan ciddi şəkildə təsirlənib. Bəzi redaksiyalar, bəzi saytlar süni intellektin yazdığı materialları olduğu kimi, təftiş etmədən, redaktə etmədən, faktları yoxlamadan oxucuya təqdim edir. Səbəb sadədir: vaxt azdır, iş çoxdur, süni intellekt isə “çox yazır, tez yazır”. Amma bu, jurnalistika deyil.

İnsan təcrübəsi, müşahidəsi, düşüncəsi ilə yaranmayan, sadəcə “ağıllı alqoritm” tərəfindən avtomatik qurulan mətnin imzasız və izahsız şəkildə mətbuata təqdim edilməsi həm etik qaydalara ziddir, həm də oxucunun etibarını sarsıdır.

Yazının arxasında kiminsə dayandığı hiss olunmalıdır. Oxucu bilməlidir ki, bu yazı bir mövzunun arxasınca düşən, fakt toplayan, müşahidə aparan, analiz edən bir jurnalistin məhsuludur. Yoxsa süni intellektin düşünmədən 5 saniyəyə sənə təqdim  etdiyi, heç bir məsuliyyət daşımayan mətn deyil.

Təbii ki, süni intellektə yamamilə faydasız demək insafsızlıq olardı. O, yazı prosesində köməkçi rolunu oynaya bilər. Başlıq təklifi, plan qurmaq, faktları bir yerə yığmaq, hətta ilkin qaralama hazırlamaq baxımından alət kimi yararlıdır. Amma son məhsulda, yəni oxucunun qarşısına çıxan o yazıda insan izi olmalıdır. Çünki oxucu ilə dialoq qura biləcək yeganə varlıq məhz insandır.

Yazı təkcə məlumat vermək deyil. Yazı, müəllifin içindən keçib gələn bir axındır. Səni düşündürən, ağrıdan, sevindirən, qorxudan nə varsa, onu ifadə etməkdir. Süni intellektin belə bir qabiliyyəti yoxdur, ola da bilməz! Onun üçün ölüm bir anlayışdır, amma sənin üçün itirdiyin atandır, qoxusu yadında qalan nənəndir, qəfil bu dünyadan köç edən dostundur, başqa bir doğmandır. O yazıya çevriləndə, o zaman oxucu oxuduğu sözlərin arxasında hiss tapır, həyat tapır.

Bu yerdə media qurumlarına və redaktorlara bir neçə real və faydalı təklif vermək istəyirik. Bizə belə gəlir ki, süni intellektin iştirak etdiyi mətnlərdə şəffaflıq  olmalıdır. Əgər bir yazının hazırlanmasında süni intellektin rolu olubsa, zənnimcə bu barədə məlumat verilməlidir. “Bu məqalə süni intellektin köməyi ilə hazırlanıb” kimi bir qeyd kifayət edər. Bu, həm oxucunun haqqıdır, həm də medianın etikasına uyğun bir addımdır. Onsuz da sonda sənin imzan olacaq, qoy olsun. Amma oxucunu aldatmamaq, doğru söyləmək müəllifin ucalığıdır.

Redaksiyalar gənc jurnalistləri yazmağa təşviq etməli, ruhlandırmalıdır. Onlara müşahidə, təhlil etməyi, düşüncələrini ifadə etməyi öyrətmək üçün mütəmadi yazı müsabiqələri təşkil edilməlidir. Yazı yazmaq, əslində, zamanla formalaşan bir bacarıqdır və bunu tənbəl alqoritmlərə həvalə etmək, jurnalistika ruhunu öldürmək deməkdir.

 Redaktorlar müəllif yazılarını daha çox önə çəkməlidirlər. Şəxsi məqalələr, analizlər, reportajlar... Bunlar jurnalistikanın şah damarıdır. Yad mətnlərlə sayt doldurmaq, gündəlik layk toplamaqla qısa müddətli fayda əldə etmək olar, amma çox çəkməyəcək ki, bu, oxucunun saytdan uzaqlaşmasına səbəb olacaq.

Əziz oxucu, sən yazanda sən danışırsan. Bəlkə sözlərin səliqəli deyil, bəlkə cümlələrin natamamdır, amma səmimidir. Bəlkə bir abzasda üç dəfə eyni şeyi təkrar etmisən, amma hər dəfəsində içindən keçəni yazmısan. Bax, bu yazıdır.

Yazmaq üçün diplomun, fəxri adın, tanınmış imzan olmasa da olar. Sadəcə yaz. Ananla bağlı xatirə, kəndə gedəndə gördüyün yaşlı bir adam, uzun illərdən sonra rastlaşdığın uşaqlıq dostun... bunlar yazıya çevriləndə, sən orada özünü görürsən, özünü tapırsan.

 Unutma, sən yazmayanda səni heç kim eşitmir. Süni intellekt sənin əvəzinə hiss edə bilməz. Sənin bir səmimi cümlən, min pafoslu robot yazısından daha dəyərlidir.

Düz yaz, səhv yaz, amma özün yaz. Çünki yazının canı müəllifin nəfəsidir. O nəfəsin içində səs var, duyğu var, həyat var.Və ən əsası sən varsan. 

Hamlet Qasımov, 

XQ-nin bölgə müxbiri, 

Əməkdar jurnalist