Yeni qlobal reallıqlar fonunda elmin institusional və intellektual yenilənməsi Əbülfəz Süleymanlı Sosioloji baxış

Əbülfəz SÜLEYMANLI
Professor
[email protected]

Bu gün elmin vəziyyəti ilə bağlı müzakirələrdə tez-tez eyni suallar səslənir: daha çox maliyyə lazımdırmı, institutlar necə birləşdirilməlidir, hansı sahələr prioritet seçilməlidir? Lakin məsələnin mahiyyəti bu amillərlə məhdudlaşmır. Əsas məsələ elmin hansı düşüncə modeli əsasında idarə olunması və cəmiyyət tərəfindən necə qavranılmasıdır. Çünki elm yalnız laboratoriyalar, layihələr və hesabatlardan ibarət texniki sahə deyil, cəmiyyətin gələcəyini planlaşdıran bütöv bir intellektual sistemdir.

XXI əsr elmi fəaliyyətin təşkili və qiymətləndirilməsi ilə bağlı yanaşmaların sistemli şəkildə yenilənməsini aktuallaşdırır. Rəqəmsallaşma, süni intellekt və digər qabaqcıl texnologiyaların sürətli inkişafı elmi tərəqqinin klassik “institut-fakültə-kafedra” məntiqi çərçivəsində ölçülməsini aşan yeni təşkilati və konseptual modellərin formalaşmasını zəruri edir. Elm getdikcə dinamik, açıq və qarşılıqlı əlaqələr üzərində qurulan fəaliyyət sahəsinə çevrilir. Bu transformasiya isə yalnız struktur dəyişikliklərini deyil, elmin mahiyyətinə dair paradiqmatik yenilənməni tələb edir.

Elmin inkişafı yalnız maliyyə təminatı ilə izah olunmur.

Elm sahəsində aparılan müzakirələrdə maliyyə amili tez-tez əsas həlledici faktor kimi ön plana çıxarılır. Şübhəsiz ki, maddi resurslar elmi fəaliyyət üçün zəruri şərtdir. Lakin beynəlxalq təcrübə göstərir ki, elmi tərəqqi təkcə maliyyə artımı hesabına formalaşmır. Elmin cəmiyyətdəki rolu aydın şəkildə müəyyənləşdirilmədikdə, onun hansı sosial, iqtisadi və intellektual problemləri həll etməli olduğu konseptual çərçivədə formalaşdırılmadıqda, ayrılan vəsaitlər də gözlənilən elmi və ictimai nəticələri təmin etmir.

Bu baxımdan əsas məsələ elmin hansı sosial sifariş və strateji baxış əsasında fəaliyyət göstərməsidir. Elm dövlət üçün yalnız hesabat təqdim edən texniki fəaliyyət sahəsi kimi deyil, cəmiyyətin uzunmüddətli inkişafını istiqamətləndirən müstəqil intellektual sistem kimi dərk edilməlidir. Dövlət elmi sahədə normativ və institusional çərçivəni formalaşdırır, lakin elmin daxili məntiqini, yaradıcılıq potensialını və elmi təşəbbüslərin istiqamətini müəyyən edən mərkəz funksiyasını üzərinə götürmür.

Elmin cəmiyyətlə əlaqəsi: qapalı mühitdən açıq dialoqa

Elmin inkişafını məhdudlaşdıran əsas amillərdən biri onun cəmiyyətlə zəif əlaqəsidir. Elm çox zaman dar akademik çevrələrdə müzakirə olunan, ictimai müzakirədən kənarda qalan fəaliyyət sahəsi kimi qalır. Bu isə elmin sosial nüfuzunu zəiflədir və gənc nəsil üçün onu cəlbedici etmir.

Elm cəmiyyət üçün “izah olunmayan fəaliyyət” olaraq qaldıqca, ondan gözləntilər də azalır. Halbuki elmi bilik gündəlik həyatla, sosial problemlərlə, iqtisadi qərarlarla əlaqələndirildikdə, elm ictimai etimad qazanır. Burada məsuliyyət yalnız dövlətin deyil, alimlərin öz üzərinə düşür. Elmi bilik istehsal etmək kifayət etmir; onu cəmiyyətə izah etmək, paylaşmaq və müzakirəyə açmaq da elmi fəaliyyətin tərkib hissəsinə çevrilməlidir.

Universitetlərin mahiyyəti: formal çərçivəni aşan bilik istehsalı və ictimai məsuliyyət

Universitetlər uzun müddət əsasən tədris və diplom verən strukturlar kimi fəaliyyət göstərib. Lakin yeni dövrdə bu yanaşma kökündən dəyişməkdədir. Universitet yalnız bilik ötürən məkan deyil, cəmiyyətin qarşısında duran problemləri analiz edən və həll yolları təklif edən intellektual mərkəz rolunu üzərinə götürür.

Akademik fəaliyyətin qiymətləndirilməsi də bu kontekstdə yenidən düşünülməlidir. Nəşrlərin sayı vacibdir, lakin elmi fəaliyyətin yeganə ölçüsü deyil. Elmi nəticələrin sosial təsiri, siyasətə və iqtisadiyyata töhfəsi, ictimai müzakirələrdə istifadə olunması da qiymətləndirmə meyarına çevrilməlidir.

İnsan kapitalı və xaricdəki alimlər: simvolik əlaqə yox, real inteqrasiya

Elm insan kapitalı üzərində qurulur. Müasir elmi sistemin əsas resursu bina və avadanlıq deyil, tədqiqatçıların intellektual potensialıdır. Xüsusilə xaricdə fəaliyyət göstərən alimlərin milli elmi mühitlə əlaqəsi çox zaman formal xarakter daşıyır. Bir konfrans dəvəti və ya rəmzi əməkdaşlıq real inteqrasiya anlamına gəlmir.

Burada məqsəd “beyin axınının qarşısını almaq” deyil, bilik dövriyyəsini təmin etmək olmalıdır. Qısa müddətli tədqiqat proqramları, birgə layihələr, elmi məsləhətçilik mexanizmləri və hibrid iştirak modelləri yaradılmadan bu inteqrasiya mümkün olmur. Elm qapalı milli sərhədlər daxilində inkişaf etmir və etməyəcək.

Etik məsuliyyət və elmin gələcəyi

Yeni texnologiyalar elmin imkanlarını genişləndirdiyi kimi, onun sosial risklərini də artırır. Elm texnoloji nailiyyətlər istehsal edən mexanizm deyil, eyni zamanda etik məsuliyyət daşıyan sosial fəaliyyətdir. Elmi biliklərin necə və kim tərəfindən istifadə edildiyi məsələsi artıq elmin özünün də əsas mövzularından birinə çevrilir.

Bu səbəbdən elmin inkişafı yalnız “nə edə bilərik” sualı üzərində qurulmamalıdır. “Nə etməliyik” və “harada dayanmalıyıq” sualları da elmi düşüncənin ayrılmaz hissəsi olmalıdır.

Nəticə əvəzi: elmi gələcək texniki deyil, mədəni seçimdir

Elmin yenidən təşkili texniki və inzibati məsələ kimi dəyərləndirilmir; bu proses cəmiyyətin öz gələcəyini necə təsəvvür etməsi ilə bağlı mədəni və intellektual seçim kimi formalaşır. Elm yalnız mövcud problemlərə operativ cavab verən fəaliyyət sahəsi deyil, gələcəyi düşünən, alternativ inkişaf trayektoriyaları yaradan və riskləri qabaqcadan dəyərləndirən intellektual platforma rolunu icra edir. Bu baxımdan elmin funksiyası reaktiv deyil, proqnozlaşdırıcı və istiqamətverici xarakter daşıyır.

Elmi inkişafın dayanıqlılığı onun cəmiyyətlə qurduğu münasibətin keyfiyyətindən birbaşa asılıdır. Elm açıq, etik prinsiplərə əsaslanan, ictimai dialoqa açıq və qlobal bilik axınları ilə qarşılıqlı əlaqədə inkişaf etdikdə, milli inkişafın intellektual dayaqlarından birinə çevrilir. Bu modeldə elm idarə olunan obyekt kimi deyil, cəmiyyətin özünü dərk etmə vasitəsi kimi çıxış edir.

Əks halda, institusional islahatlar və təşkilati dəyişikliklər formal xarakter daşıyacaq, elmi fəaliyyət isə texniki prosedurlar toplusu səviyyəsində qalacaqdır. Belə bir yanaşma elmin sosial nüfuzunu zəiflədir və onun strateji potensialının tam reallaşmasına imkan vermir.