Yeni təhlükəsizlik doktrinasının konturları

“Readiness 2030” çərçivəsində formalaşan strategiyalar

Avropanın təhlükəsizlik sistemi beynəlxalq mühitin təzyiqi altında yenidən formalaşır. Hər halda, son illərin tendensiyası bunu söyləməyə əsas verir. Qeyri-müəyyənliklər, narahatedici insidentlər, hibrid təhdidlərin mürəkkəbləşməsi və ənənəvi müharibə anlayışlarını aşan yeni silah texnologiyaları qitənin müdafiə fəlsəfəsini köklü şəkildə yeniləmək zərurəti yaradır. Bu kontekstdə, Brüsseldə qəbul edilmiş “Readiness 2030” strategiyası prosesin məntiqi nəticəsi kimi dəyərləndirilir və Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasında, bəlkə də, son 30 ilin ən genişmiqyaslı dönüşünü təmin edir.

Sənəd Avropanın mövcud strukturlarının qüsurlarını aradan qaldırmaq və gələcək təhdidlərə hazır olmaq üçün daha çevik, koordinasiyalı və vahid təhlükəsizlik modeli qurmaq istəyinin ifadəsidir. Xatırlatmaqda fayda var ki, “qoca qitə” uzun müddət kollektiv təhlükəsizlik çətirinin yaratdığı “komfort” altında ömür sürüb. Lakin yaşananlar göstərir ki, xarici müttəfiqlərin təminatına güvənmək kifayət deyil. Avropanın daxili imkanlarını gücləndirməsi, sənaye zəncirini daha dayanıqlı etməsi və müdafiə baxımından muxtariyyətini artırması artıq strateji zərurətə çevrilib. “Readiness 2030” da, öz növbəsində, təhlükəsizliyə yanaşmanı istər texniki, istərsə də siyasi, iqtisadi və institusional səviyyədə yenidən tənzimləyir. Bununla da illərdir pərakəndə şəkildə həyata keçirilən müdafiə xərcləmələri indi vahid məntiqə tabe etdirilir.

Məlumdur ki, əvvəllər Aİ-yə üzv ölkələrin hər biri fərqli standartlara, müxtəlif silah sistemlərinə, əlaqəsiz hərbi logistika mexanizmlərinə malik idi. Bu cür uyğunsuzluqlar qitənin böyükmiqyaslı təhlükələrə sürətli reaksiya qabiliyyətini zəiflədir, müdafiənin optimal koordinasiyasını əngəlləyirdi. Brüssel də təbii olaraq problemin ortaq hərbi layihələrin genişləndirilməsi yolu ilə həllini optimal sayır. Hərbi satınalmaların böyük hissəsinin artıq İttifaq səviyyəsində aparılması qərarı da bundan qaynaqlanır.

“Readiness 2030” təhlükəsizlik konsepsiyasının ən diqqətçəkən elementlərindən biri pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı müdafiə mexanizmlərinin yaradılmasıdır. Son aylar hava məkanında baş verən izahı çətin uçuşlar, pilotsuz vasitələrin sərhədlərin yaxınlığında görünmələri və bu təmayüllərin artan intensivliyi Avropanın hava təhlükəsizliyinin zəifliyini göstərir. Mövcud reallıq qitənin diqqətini pilotsuz uçuş aparatlarını zərərsizləşdirən kompleks sistemlərin qurulmasına yönəldir.

Bu məqsədlə irəli sürülən yeni təşəbbüs isə qitənin hava sahəsini bir-biri ilə əlaqəli sensorlar, süni intellektlə işləyən analiz mərkəzləri və çoxpilləli müdafiə zolaqları ilə təchizatını hədəf seçir. Nəzərdə tutulan konkret tədbirlərə gəldikdə, onlar gələcəkdə potensial təhdidlərin hava məkanına daxil olmadan müəyyənləşdirilməsinə imkan verəcək.

Avropanın şərqi onun təhlükəsizlik xəritəsində ən həssas bölgələrdən biri kimi qalmaqdadır. Həmin coğrafiya qitənin təhlükəsizlik balansını tez-tez dəyişdirən siyasi və hərbi proseslərin mərkəzində dayanır. Elə bu səbəbdən yeni strategiya “Şərq Cinahı Müşahidə Platforması” kimi xüsusi mexanizmləri nəzərdə tutur və qitənin şərq sərhədlərini vahid təhlükəsizlik xətti kimi götürür. Daha dəqiq desək, strategiya quruda müşahidə xətti, dənizdə nəzarət mexanizmləri və hava məkanının vahid şəkildə idarə olunması kimi prosesləri eyni sistemdə cəmləyir. Sərhəd boyunca yerləşdiriləcək yüksək dəqiqlikli radarlar, Baltik və Qara dənizlərdə əməliyyatlara rəhbərlik edən mərkəzlərə qədər geniş infrastrukturun yaradılması Avropaya ilk dəfə olaraq sərhədlərini real vaxtda izləmək imkanı verəcək. Onun müdafiə xərclərinin artması da strategiyanın əsas təkanverici amillərindən biridir. Yeri gəlmişkən, Avropa Komissiyasının son hesabatlarına diqqət yetirsək, görərik ki, müdafiə büdcəsi demək olar iki dəfə artıb.

ARAYIŞ: 2024-cü ildə 27 üzv ölkənin müdafiə büdcəsi 343 milyard avroya çatıb. Deməli, əvvəlki illə müqayisədə 19 faiz artım var və mövcud dinamika cari ildə də davam edərək, ümumi xərclərin 381 milyard avroya yüksəlməsinə səbəb olub. Bu göstəricilər ÜDM-in təxminən 2,1 faizinə bərabərdir. Artım isə təkcə ümumi büdcə ilə məhdudlaşmır. Ötən ildə müdafiə investisiyalarının həcmi 106 milyard avro olaraq ən yüksək səviyyəyə çatıb və ümumi müdafiə xərclərinin 31 faizindən çoxunu təşkil edib. Bu tendensiya Aİ-nin hərbi-texnoloji güclənməyə xüsusi diqqət ayırdığını göstərir. Tədqiqat və inkişaf sahəsində də xərclər sürətlə artır. 2024-cü ildə təxminən 13 milyard avro olan büdcənin bu ilin sonunda 17 milyard avroya yaxınlaşacağı gözlənilir. Prosesin əsas hərəkətverici qüvvəsi Ukrayna müharibəsidir. Müharibə Avropada təhlükəsizlik mühitini köklü şəkildə dəyişdirib və Aİ ölkələrini müdafiə texnologiyalarının inkişafını, sənaye istehsal gücünü və innovasiyaya yönəlmiş strategiyaları prioritetləşdirməyə məcbur edib.

Nəticədə, növbəti on il ərzində müdafiəyə xərclənəcək milyardlarla avro Avropanın təhlükəsizlikdə passiv mövqedən aktiv mövqeyə keçdiyini nümayiş etdirir. Aİ-nin müdafiə və kosmik proqramlar üçün ayıracağı əlavə milyardlara gəldikdə həm peyk rabitəsi, həm kiber müdafiə, həm də genişmiqyaslı müşahidə sistemlərinin yenilənməsi nəzərdə tutulur. Bu çərçivədə Ukraynanın rolu ayrıca diqqət mərkəzindədir. Avropa anlayır ki, qitənin təhlükəsizliyi sadəcə öz sərhədləri daxilində düşünülə bilməz. Ukraynanın hərbi sənayesinin Avropa müdafiə modelinə inteqrasiyası, onun istehsal potensialının geniş istifadəsi və təhlükəsizlik sahəsində sıx əməkdaşlıq bütövlükdə qitənin müdafiə strukturunun möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bu əməkdaşlıq təchizat zəncirinin genişlənməsi ilə yanaşı, həm yeni nəsil silahların ortaq hazırlanmasına, həm də Aİ standartlarına uyğun təhlükəsizlik modellərinin formalaşmasına şərait yaradır.

Siyasi aspektdən “Readiness 2030” Avropa üçün bir sınaq kimi də düşünülə bilər. Çünki qitə illərdir müzakirə etdiyi strateji muxtariyyət məsələsini nəhayət praktik addımlarla reallaşdırmağa başlayır. Lakin prosesin uğuru üzv ölkələrin milli maraqları ümum–Avropa maraqları ilə nə dərəcədə uyğunlaşdıra bilməsindən asılıdır. Kontinentin bu dəfə tarixi fürsəti əldən verib-verməməsini yaxın onillik göstərəcək. Müdafiə sənayesinin həmrəylik üzərində qurulması, büdcələrin uzunmüddətli sabitliklə idarə olunması, sərhədlərin vahid təhlükəsizlik məntiqi ilə qorunması və kollektiv müdafiə mədəniyyətinin formalaşması gələcək yol xəritəsini cızacaq.

Nəhayət, belə qənaətə gəlmək olar ki, “Readiness 2030” Avropa qitəsinin bir növ özünə qayıdışıdır. Yəni uzun illər təxirə salınmış tarixi məsuliyyət yenidən xatırlanır. Artıq təhlükəsizlik məsələsi qabaqlayıcı və strateji şəkildə idarə olunan proses kimi nəzərdən keçirilir. Yeni yanaşmalar göstərir ki, Avropa öz müdafiəsini təmin etmək üçün daha uğurlu arxitektura qurmaq niyyətindədir. Görünür, “qoca qitə” dəyişən dünyanın uzaq periferiyasında passiv müşahidəçi olmaq əvəzinə, qlobal güc balansının formalaşmasında öz sözünü deməyi üstün tutur. Plan nəticə etibarilə, təhlükəsizlik anlayışının yenilənməsi, müdafiə sənayesinin modernləşdirilməsi, ortaq strateji düşüncənin formalaşması və sərhədlərin daha çevik şəkildə müdafiəsinə xidmət edir.

Sonda qeyd edək ki, hər bir siyasi dövr özünə uyğun bir hikmət yaradır. Deyirlər “Gələcəyin qapısı həmişə açıqdır, amma onu açmaq üçün cəsarət lazımdır”. Cəsarətin hansı nəticəyə aparacağını isə Avropanın bu yolda hansı qətiyyətlə irəliləməsi müəyyən edəcək. Bir məsələ dəqiqdir ki, qitə uzun müddətdir imtahanla üz-üzədir və bu dəfə sınaqdan başqalarının kölgəsində çıxmaq niyyətində deyil.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ