Yox olan varlıq, var olan yoxluq: Yaradılışın sirri harada gizlənir? ELMİN SONU (XXVII YAZI)

Elçin Bayramlı

Seriyamızın bundan əvvəlki hissələrində insan orqanizminin öz fəaliyyətini davam etdirməsi və özünü qoruması üçün malik olduğu biotexnoloji sistemlərdən danışmışdıq. Keçən yazıdan etibarən isə insan orqanizmində insanın necə yaranması haqda maraqlı faktları təqdim edirik.

əvvəli burada

https://sesqazeti.az/news/mia/1257225.html

İnsan orqanizmindən insan necə yaranır? 2-ci hissə

İnsanın formalaşma mərhələləri möcüzələr zənciridir. Hüceyrələr nizamlı şəkildə bir araya gələrək bədəni formalaşdırır. Əlləri, qulaqları, gözləri, qan damarlarını, ayaqları, ürək, beyin və sinir hüceyrələrini qururlar. Hər hüceyrənin DNT-si insan bədəninin bütün təfərrüatlarını izah edən milyardlarla məlumatı ehtiva edir. Halbuki rüşeymdəki hüceyrələr milyardlarla insan arasından ancaq aid olduqları orqan haqqında məlumatları tapıb oxuyurlar. Bu məlumata görə, hüceyrələr orqan və toxumalar qurur. Hüceyrənin DNT-dəki məlumatı deşifrə etmə qabiliyyəti üzərində düşünülməsi lazım olan bir mövzudur. Ana bətnində əmələ gələn tək bir hüceyrə 9 ay ərzində görən, eşidən, hiss edən, nəfəs alan və düşünən insana çevrilir və bu çevrilmənin hər bir detalı mükəmməl bir plana uyğun olaraq baş verir. Üstəlik, bu möcüzə milyonlarla ildir eyni mükəmməlliklə təkrarlanır.

HAŞİYƏ: “Sizi torpaqdan, sonra bir damla sudan, sonra laxtadan (rüşeymdən) yaradan Odur. Sonra səni körpə olaraq dünyaya gətirir, sonra yetkinliyə çatmaq üçün sənə müəyyən ömür verir, sonra qocalmaq üçün sənə müəyyən ömür verir. Bəziləriniz başqalarından əvvəl canını itirəcək; (Allah sizi belə yaşadır) ki, müəyyən bir müddətə yetişəsiniz və bəlkə ağlınızı işlədəsiniz. Dirildən də, öldürən də Odur. O, bir şeyin olmasını istədiyi zaman ona sadəcə olaraq “Ol” deyir, o da olur. (Mömin surəsi, 67-68)

Ana bətnindən yapışan hüceyrələr bu təhlükəsiz yerdə qidalanmağa və inkişaf etməyə davam edir. Ancaq bu, son dərəcə təəccüblü bir vəziyyətdir. Çünki normal şəraitdə ana bətnində sürətlə böyüyən embrion böyük təhlükə ilə üzləşir: ananın immun sistemi.

İmmunitet sistemi bədənə daxil olan hər hansı yad orqanizmi düşmən hesab edir və ona hücum edir. Ananın bədənindən fərqli genetik məlumatlara malik olan embrion da orqanizm üçün yad orqanizmdir. Əslində, ananın qanında olan müdafiə hüceyrələri bu yad orqanizmin varlığını aşkar edən kimi dərhal uşaqlığa doğru tələsirlər. Əgər xüsusi tədbir görülməsəydi, müdafiə hüceyrələrinin embrionu öldürməsi qaçılmaz olardı.

Ancaq xəstəlik halları istisna olmaqla, belə bir şey baş vermir, çünki embrion əvvəldən xüsusi tədbirlərlə qorunur.

Embrion uşaqlıq divarına yapışmazdan əvvəl ana uşaqlığının ətrafında formalaşmağa başlayan trofoblast hüceyrələri ananın damarları ilə embrion arasında bir növ filtr əmələ gətirir. Müdafiə hüceyrələri bu süzgəcdən keçə bilmir və buna görə də embrion müdafiə hüceyrələrinin hücumundan qorunur. Üstəlik, bu hüceyrələrdən bəziləri rüşeym üçün oksigen və qida kimi lazımi materialların çatdırılmasına da kömək edir.

Ən müasir texnologiya ilə istehsal edilən, milyonlarla dollar dəyərində olan və ən müasir xəstəxanalarda istifadə edilən həyati dəstək bölmələri bir neçə kiloqramlıq bir ət parçası ilə müqayisədə son dərəcə primitiv və qeyri-kafidir. Bu ət parçası alimlər tərəfindən "əsl doğuş qəhrəmanı" kimi təsvir edilən plasentadır.

Müəyyən bir dövrdə embrion ananın qanından qida, oksigen və inkişafı üçün lazım olan digər maddələr almağa başlayır. Plasenta ana ilə embrion arasında bu maddələrin mübadiləsini təmin edən bir quruluşdur; Ana ilə embrion arasında körpü rolunu oynayır. Plasentanın strukturu inkişaf etməkdə olan dölün bütün ehtiyaclarını ödəmək üçün yaradılmışdır.

Plasenta trofoblast hüceyrələrindən sızan qidaları körpəyə daşıyan yumşaq qan damarları ilə doludur. Plasenta anadan gələn bütün qidaları, oksigeni, dəmir və kalsium kimi vacib mineralları ilk olaraq göbək bağına, oradan da embrionun kapilyarlarına ötürür. Üstəlik, plasenta təkcə embrionun maddələr mübadiləsi üçün lazım olan qidaları təmin etmir, həm də yeni toxumaların əmələ gəlməsi üçün lazım olan qidaları seçib dölə daşıyır. Amin turşuları döl tərəfindən bütün sintez növləri üçün istifadə edilməlidir. (karbohidratlar, nuklein turşuları - DNT-nin tikinti materialları -, yağlar və s.) Plasenta bunları xüsusi olaraq seçir və tutur. Bu adətən xüsusi daşıyıcılar vasitəsilə edilir. Onları saxlayır, özü üçün lazım olanı istifadə edir və bəzilərini dölün dövriyyəsinə göndərir. Qidalardan başqa, ionlar da plasentadan keçir. Xüsusilə 2 ion döl üçün çox vacibdir və onları böyük miqdarda saxlamalıdır. Bunlardan biri də dəmirdir. Qan həcmini artırmaq üçün lazımdır. Digəri isə sümüklərin inkişafı üçün lazım olan kalsiumdur. Onların transferi çox təsirli və vasvası olur. Ananın qəbul etdiyi dəmir miqdarı az olsa belə, plasenta körpə üçün lazım olan miqdarı ananın qanından alaraq nə olursa olsun körpənin ehtiyacını ödəyir və onu hər cür təhlükədən qoruyur.

Plasenta bu prosesin əksini də ustalıqla yerinə yetirərək, lazımsız maddələri embriondan ananın qanına nəql edir.

İnsanın yaradılış möcüzəsində bəhs edilən əsas hadisələr hüceyrələrin və hüceyrələri meydana gətirən molekul və atomların göstərdiyi şüurlu davranışlardır. Təbii ki, bu şüur ​​onların heç birinə deyil, onları Yaradana məxsusdur.

Dölü plasenta ilə birləşdirən uzun ipə bənzər bir quruluş olan göbək kordonunda 3 qan damarı var. Bu damarlardan birinə göbək venası deyilir. O, tərkibində qida və oksigen olan qanı plasentadan körpəyə ötürür, digər ikisi isə göbək arteriyalarıdır. Bu damarlar karbon qazı ilə yüklənmiş qan və tullantı qidaları körpədən plasentaya daşıyır.

Güclü və elastik quruluşu sayəsində göbək kordonu asanlıqla dolanmır və sıxılmır. Bu, qan nəqlində heç bir çatışmazlıq olmamasını təmin etmək cəhətdən əhəmiyyətli bir xüsusiyyətdir. Bundan əlavə, kordonun elastik quruluşu körpənin hərəkət etməsini təmin edəcək ən uyğun formadadır.

Körpə ilə ananın bədəni arasında əlaqəni təmin edən göbək bağından 3 ayrı xətt keçir. Bu xətlərdən biri embriona qida və oksigeni daşıyır. Beləliklə, embrion maye ilə dolu bir mühitdə yaşamasına və ağciyərləri su ilə dolmasına baxmayaraq boğulmaz, həzm sistemi olmadığı və yemək yeyə bilmədiyi halda acından ölməz. Digər 2 xətt embrionun istehsal etdiyi tullantıları embriondan çıxarır. Göründüyü kimi, embrion mükəmməl texnologiya ilə yaradılmışdır.

Funksiyalarına nəzər salındıqda, plasentanın rüşeym üçün bəzən ağciyər, mədə və ya bağırsaq, bəzən qaraciyər, bəzən də böyrək funksiyasını yerinə yetirəcək şəkildə yaradıldığı görünür. Üstəlik, plasenta bunları sabit bir ardıcıllıqla etmir, ancaq körpənin dəyişən ehtiyaclarını nəzərə alır. Məsələn, dölün birinci və ikinci aylarda ehtiyac duyduğu qidalar səkkizinci və doqquzuncu aylarda lazım olandan fərqlidir. Ancaq plasenta bunu mükəmməl bir tarazlıqla tənzimləyir və hər mərhələdə embrionun həzm etməsi üçün ən asan qidaları seçir.

Plasentanın ən mühüm funksiyalarından biri döl üçün zəruri olan estrogen və progesteron kimi hormonları ifraz etməkdir. Bu hormonlardan progesteron ananın bədənində uşaqlıq yolunu stimullaşdıraraq körpəyə fiziki dəstək verir. Uşağın inkişafını davam etdirməsi üçün ən rahat mühiti təmin edir. Həm də ananın süd vəzilərinin inkişafına kömək edir, beləliklə də vaxtı gələndə süd əmələ gəlməsinə kömək edir. Üstəlik, effektivliyini artıraraq ananın metabolizmini dəstəkləyir. Beləliklə, ananın sağlamlığına və rahatlığına töhfə verir. Uşaqlıq yolunu embrion üçün rahat və təhlükəsiz bir yerə çevirən bu hormonlar körpənin sağlam doğulması üçün tam lazımi miqdarda ifraz olunur. Bundan əlavə, bu hormonlar ananın orqanizmini doğuşa hazırlayır.

Bütün bu funksiyalara əlavə olaraq, plasenta da hamiləliyin son 3 ayında baş verə biləcək infeksiyalara qarşı embriona toxunulmazlıq təmin edir.

İndiyə qədər izah edilənlər, plasentanın embrionun inkişafı zamanı yerinə yetirdiyi funksiyalardan yalnız bir neçəsidir. Üstəlik, burada izah etdiyimiz hər mövzuda təsəvvür ediləndən daha çox təfərrüat var. Hər bir sistem baş verəcək bir çox mürəkkəb kimyəvi proseslərdən asılıdır.

Plasenta embrionun dəyişən ehtiyaclarını hesablaya bilən və bu ehtiyacları tam ödəyə bilən maşındır. Onun ən xarici təbəqəsindəki hüceyrələr ananın qan damarları ilə embrion arasında bir növ filtr əmələ gətirir. Məsələn, qida maddələrinin keçməsinə icazə verdiyi halda, immunitet sisteminin müdafiə elementlərinin keçməsinə icazə vermirlər. Bu hüceyrələr embrionun ehtiyaclarını, onu hansı hüceyrələrdən qoruyacaqlarını hardan bilirlər? Embrionun ehtiyac duyduğu maddələri milyonlarla molekul arasından necə ayırd edirlər? Ritorik sualdır və cavab məlumdur.

Hüceyrələrdən ibarət bir toxumanın canlının ehtiyaclarını bilməsi, çatışmazlıqları müəyyən edib aradan qaldırmağı bilərək hərəkət etməsi, lazımi maddələri lazımi miqdarda istehsal edib və xaricdən seçib qəbul etməsi yüksək şüurlu fəaliyyət deməkdir.

Plasenta dediyimiz bu toxuma parçası bu mühüm işləri tam və qüsursuz yerinə yetirir. Şübhəsiz ki, plasentanın quruluşundakı mükəmməllik və onun şüurlu hərəkətləri Yaradıcının onu bu xüsusiyyətlərlə yaratmasının nəticəsidir. Əksini mübahisə etmək ağılın hüdudlarından kənara çıxmaqdır. Yaradan insan bədənində yaratdığı möhtəşəm texnologiya ilə misilsiz yaradıcılıq sənətini bizə göstərir.

HAŞİYƏ: “Məgər insan əvvəl heç mövcud olmadığı halda, bizim onu yaratdığımızı heç düşünmürmü? (Quran, Məryəm surəsi, 65-67)

Buraya qədər verilən nümunələrdən də göründüyü kimi, plan daxilində hərəkət edən, yeri gələndə vəzifə dəyişən, harada dayanacağını bilən, vəzifələrindən əl çəkməyən, komanda halında işləyə bilən, ehtiyaca görə seçim edə bilən, lazım olan anda lazım olan maddələri istehsal edə bilən bütün varlıqlar bədəndəki hüceyrələrdir. Bu görünməz varlıqların davranışlarında çox yüksək bir ağıl var. Bu ağıl hüceyrələrə aid ola bilməz. Şüursuz və cansız atomlardan ibarət olan hüceyrələr düşünmək və qərar vermək qabiliyyətinə malik ola bilməzlər. Bu üstün şüur ​​və ağıl yalnız Yaradana məxsusdur. İnsanın bu möcüzəvi hadisələri daha dərindən qavramasına, Yaradanın sonsuz qüdrətinə və yaratma sənətinə şahidlik etməsinə kömək etdiyi üçün bu həqiqəti daim diqqətdə saxlamaq vacibdir.

Ardı olacaq

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Elmi-kütləvi, mədəni-maarif, təhsil proqramlarının hazırlanması” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb