Zahid Orucdan VACİB ÇIXIŞ

İnsan hüquqları komitəsinin sədri Zahid Oruc parlamentdə müzakirəyə təqdim edilən “Pulsuz hüquqi yardım” qanun layihəsi barədə çıxış edib.

Moderator.az-ın məlumatına görə, komitə sədri deyib ki, müzakirəyə təqdim edilən “Pulsuz hüquqi yardım” qanun layihəsi ölkəmizin məhkəmə-hüquq sistemində və vətəndaşların konstitusion haqlarının qorunmasında əhəmiyyətli təşəbbüslərdən biridir:

“Ali Qanunun 61-ci maddəsində hər kəsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ təsbit edilib. Layihə ölkəmizdə hüquqi yardıma ehtiyacın miqyasını, mövcud vəkil potensialını, məhkəmələrin iş yükünü və vətəndaşların real ödəmə imkanlarını qiymətləndirməyi tələb edir. İlk növbədə, layihədə hüquqi dəstək ilkin və peşəkar yardım formalarına ayrılır, xidmətdən istifadə edə biləcək şəxslərin dairəsi konkretləşdirilir. Nəhayət, vəkillərin ildə azı 30 saat ictimai fayda naminə ödənişsiz hüquqi yardım-pro bono fəaliyyəti nəzərdə tutulur. Yeni qanuna ehtiyacın miqyasını mötəbər məhkəmə statistikası göstərir. Ali Məhkəmənin 2025-ci ilin hesabatına görə, il ərzində təkcə birinci instansiyada baxılmış iki fərqli kateqoriya üzrə işlərin ümumi sayı 300 min 356 işdən çoxdur. Göstərilən statistikaya cinayət işləri, inzibati və kommersiya mübahisələri daxil edilməyib”.

Z.Oruc bildirib ki, məhkəmə orqanlarına müraciət edən insanların neçə nəfərinin vəkillərin müvafiq ödənişlərini qarşılaya bilmədiyini göstərən mötəbər tədqiqatlara ehtiyac var:

“Yalnız birinci instansiyada baxılmış 300 min 356 işin 10 faizində vəkil haqqını ödəyə bilməyən vətəndaş varsa, onda 30 mindən artıq iş alınır. Yəni, dövlət siyasətinin maliyyə yükünü hesablamaq üçün təkcə iki sahədən ehtiyaclı insanların çəkisinin qat-qat çox olduğu görünür.

Avropa Şurasının Ədalət Mühakiməsinin Səmərəliliyi üzrə Komissiyasının- CEPEJ-in 2024-cü il üzrə Azərbaycana dair hesabatında dövlət hesabına hüquqi yardım göstərilməsi üçün 2 milyon 855 min avro xərcləndiyi bildirilir. Lakin vəsaitin 99,5 faizi cinayət işlərinə, 0,5 faizi isə digər məsələlərə yönəlib. Halbuki yaşayış evindən çıxarılmaq təhlükəsi ilə üzləşən, əməkhaqqını ala bilməyən, müavinətlə bağlı dövlət orqanının qərarından şikayət edən şəxsin də peşəkar hüquqi dəstəyə ehtiyacı var”.

Komitə sədri qeyd edib ki, 2024-cü ildə ölkəmizdə hər nəfərə düşən dövlət hüquqi yardımı xərci 0,28 avro təşkil edib:

“Müqayisə üçün Şərq Tərəfdaşlığı ölkələri üzrə orta göstərici isə 0,86 avrodur. Məsələnin ikinci tərəfi vəkil sayıdır. Son illər Kollegiyanın uğurlu fəaliyyəti nəticəsində vəkillərin sayının artıb. 2020-ci ildə ölkəmizdə hər 100 min nəfərə 20,4 vəkil düşürdüsə, 2024-cü ildə müvafiq rəqəm 24,6 olub. Hazırda ölkəmizdə 3 min 3 vəkil var. Avropa üzrə hər 100 min nəfərə orta hesabla 180 vəkil düşdüyü halda ölkəmizdə oxşar göstərici 23 vəkil təşkil edir. Əlbəttə, ölkələrin hüquq sistemləri və vəkillərin funksiyaları fərqlidir. Lakin aradakı fərq xeyli böyükdür. Üstəlik, ölkəmizdə vəkillərin regionlar üzrə sayı da bərabər deyil, yəni yalnız 538 nəfəri-18 faizi bölgələrdə fəaliyyət göstərir. CEPEJ-in 2024-cü il məlumatına görə, Azərbaycanda 631 hakim, yəni, əhalinin 100 min nəfərinə 6.2 peşəkar hakim fəaliyyət göstərir. Oxşar göstəricilər Gürcüstanda 9,9, Ukraynada 12,1, Moldovada isə 13,7 olub. Ölkəmizdə məhkəmə orqanlarındakı iş yükünün böyük miqyasda olduğunu nəzərə alaraq, hakim və vəkillərin sayı artması, eyni vaxtda pulsuz hüquqi yardımın əsaslarının möhkəmləndirilməsi doğru addımdır”.

Zahid Oruc vurğulayıb ki, digər faktor hüquqi yardımın qiyməti məsələsidir:

““ASAN xidmət”in rəsmi səhifəsində şifahi hüquqi məsləhət - 20 manat, iddia ərizəsinin hazırlanması 70–100 manat, kassasiya şikayətinin tərtibi və vəkilin məhkəmədə iştirakı-400 manat təşkil edir. Məhkəmədə tam təmsilçilik isə tərəflərin razılaşmasından asılı olaraq, dəyişir. Layihənin maliyyələşmə müddəalarında ciddi müzakirə tələb edən bir məqam var. 12.1-ci maddəyə əsasən, peşəkar hüquqi yardım üçün hər iş saatına görə minimum aylıq əməkhaqqının 0,0275 misli məbləğində ödəniş nəzərdə tutulur. 2026-cı ildə minimum aylıq əməkhaqqı 400 manat olduğuna görə ödinişin miqdarı saatda 11 manat edir. İlkin hüquqi yardımın hər bir xidməti üçün isə minimum aylıq əməkhaqqının 0,015 misli, yəni 6 manat müəyyənləşdirilir.

Hüquqi yardımın kadr təminatı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2024–2025-ci tədris ilində bakalavriat səviyyəsində hüquq ixtisasına ayrılan 1395 qəbul yerin hamısı tutulub. Onların təxminən 600 nəfəri Polis Akademiyası, təhlükəsizlik, gömrük və digər ixtisaslaşmış təhsil müəssisələrinin məzunlarıdır. Hüquqşünas çatışmazlığı inkaredilməzdir. Beynəlxalq təcrübəyə baxdıqda görürük ki, pulsuz hüquqi yardımın vahid modeli yoxdur”.

Bütün bunları nəzərə alaraq, komitə sədri qanun layihəsinin növbəti oxunuşları üçün bir neçə konkret təklif irəli sürüb:

“Birinci təklifim hüquqi yardım almaq üçün gəlir meyarına yenidən baxılmasıdır. İkinci təklifim hüquqi yardımın tətbiq olunduğu iş kateqoriyalarının genişləndirilməsidir.

Üçüncüsü, hüquqi yardımın idarə edilməsində hesabatlılığın daha dəqiq müəyyənləşdirilməsidir. Bir daha dövlətimizin ödənişləri üzərinə götürərək, vətəndaşlarımızın hüquq və azadlıqlarının qorunmasında atdığı addımı yüksək qiymətləndiririk. Vətən müharibəsində qalib gələn bir ölkədə-ən ali və bəşəri hüququ təmin edən bir dövlətdə vətəndaş hüqunun müdafiəsi insanların maddi vəziyyətindən asılı olmayacaq”.