Zəhərli ilanları necə tanıyaq? ARAŞDIRMA

Amerika Birləşmiş Ştatlarının bir ucundan o biri ucunadək, zəhərli ilanlar müxtəlif yaşayış mühitlərində mövcuddur. Bu ilanlar adətən tək yaşayırlar, lakin bəzən sizin mülkünüzə və ya evinizə daxil ola bilərlər ki, bu da siz və ailəniz üçün ciddi təhlükə yarada bilər.

Zəhərli ilanları tanımağı öyrənmək evinizi təhlükəsiz saxlamağa kömək edə bilər.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

“Zəhərli” nə deməkdir?

Bir çox heyvanlar zəhər (toksin) istehsal edir və bunu dişləmə və ya sancma yolu ilə digər canlılara ötürürlər. Zəhərli canlılar deyəndə ağlınıza ilk olaraq ilanlar gələ bilər, çünki bəzi ilanlar dişlədikdə toksin buraxırlar. Lakin əslində, ilanların əksəriyyəti zəhərli deyil. Ona görə də, təbiətdə belə bir heyvanla qarşılaşdığınız zaman, zəhərli ilə zərərsiz ilanı ayırd edə bilmək çox vacibdir.

Poisonous zəhər— nəfəs almaq, udmaq və ya dəridən sorulmaq yolu ilə bədənə daxil olan toksindir. Məsələn, bəzi bitkilər və göbələklər poisonous hesab olunur, yəni onlara toxunmaq və ya yemək zəhərlənməyə səbəb ola bilər.

Venomous zəhər — dişləmə və ya sancma yolu ilə bədənə daxil olur. Məsələn, ilanlar və bəzi həşəratlar venomousdur, çünki zəhərlərini dişləri və ya sancmaq orqanları vasitəsilə vururlar.

Unutmayın ki, ilanlar dişləri ilə zəhər vururlar.
Buna görə, ilanlar venomousdurlar, amma poisonous deyillər.

Lakin bu qaydaya bir mümkün istisna var. Garter ilanları yeni tiplər kimi bəzən zəhərli olan canlılarla qidalanır. Garter ilanı bu zəhərləri bədənində saxlayır.

İnsanların ilanlarla bağlı əsas narahatlığı zəhərdir, lakin əksər ilanlarda zəhər yoxdur və ya dişlədikdə zərər verəcək qədər kifayət qədər zəhər daşımırlar. ABŞ-da diqqət etməli olduğunuz zəhərli ilan növlərinə rattlesnake (çınqıl ilanı), copperhead (misbaşı ilanı), cottonmouth (ağdodaq ilanı) və coral snake ( mərcan ilanı) daxildir.

İlanların Tipik Davranışları

Davranış göstəriciləri ilə hansı növ ilanla qarşılaşdığınızı müəyyən edə bilərsiniz. Müxtəlif ilan növləri fərqli davranışlar nümayiş etdirir, ona görə də onları yaxşı tanıyırsınızsa, ətrafınızdakı ilanı daha asan tanıya bilərsiniz. Bir çox ilan öz yaşayış yerini qorumaq üçün xəbərdarlıq verir. Məsələn, əksər insanlar bilirlər ki, çınqıl ilanları təhdid hiss etdikdə quyruqlarındakı çınqılları silkələyir. Lakin çınqıl ilanları bəzən çınqıllarını itirə bilər və yenidən çıxarması zaman alır, ona görə də bu üsula tam etibar etmək olmaz.

Coğrafi mövqeyinizdən istifadə edərək zəhərli ilanla qarşılaşma ehtimalınızı müəyyən edə bilərsiniz. Məsələn, ağdodaq ilanı Cənub- Şərqdə və Texasın qərbinə qədər geniş yayılıb. Ağdodaq ilanları su yaxınlığında yaşayırlar. Əgər siz bataqlıqlar, göllər, bulaqlar, çaylar və ya digər su mənbələrinin yaxınlığında yaşayırsınızsa və ya ora səyahət edirsinizsə, ağdodaq ilanının ətrafda ola biləcəyini düşünə bilərsiniz.

Yaşadığınız ərazidə zəhərli ilanları və onların yaşayış yerlərini yaxşı tanımaq sizə hazırlaşmaqda kömək edəcək. Bu yerlərə daxil olanda daha diqqətli ola və zəhərli ola biləcək ilanlara qarşı ehtiyatlı davranmaq mümkün olacaq.

İlanın zəhərli olub-olmadığını necə anlamaq olar

Zəhərli ilanı tanımaq dişləmənin qarşısını almağa kömək edə bilər və ya dişlənmisinizsə, tibbi yardım zamanı ilanı müəyyən etməyə kömək edir.

İlanın zəhərli olduğunu göstərən bəzi əsas əlamətlər bunlardır:

Başın Forması

Şimali Amerikadakı əksər zəhərli ilanların baş forması onları tanımağı asanlaşdırır. Ümumiyyətlə, zəhərsiz ilanların başı dairəvi formada olur, zəhərli ilanların isə başı üçbucaq şəklindədir. Bu qaydadan istisna coral (mərgülyan) ilanıdır, o, kobranın qohumu olduğundan başı dairəvi olur. Bəzi zəhərsiz ilanlar isə düşmənləri qorxutmaq üçün başlarını yastılaşdıraraq zəhərli ilanların baş formasını təqlid edə bilər.

ABŞ-da zəhərli ilanların çoxu pit viperlərə daxildir. Bunlara çınqıl ilanları, misbaşı ilanları və ağdodaq ilanları daxildir. Bu ilanların başında iki dəlik olur ki, bu dəliklər onların ovlarını infraqırmızı şüalar vasitəsilə aşkar etməsinə kömək edir. Zəhərli ilanların həmçinin dişləri — fənqləri olur.

Baş formasına və ya bu dəliklərə baxaraq zəhərli ilanı tanımaq mümkündür, amma bu xüsusiyyətləri uzaqdan görmək çətin ola bilər. Diqqətsizlik edib çox yaxınlaşmaq riskli olduğundan, ilanı təsadüfən dişləməmək üçün həmişə mütəxəssis çağırıb ilanların uzaqlaşdırılmasını təmin etmək daha düzgündür. Hətta ilan ölü olsa belə, ona çox yaxınlaşmaq məsləhət deyil, çünki ölü ilanlar da sağlamlıq və təhlükəsizlik üçün təhlükə yarada bilər. Zəhərli ilanların ölü olduqdan sonra da dişləməsi ilə bağlı çoxsaylı sənədləşdirilmiş hadisələr mövcuddur.

2. Rəng

İlanları tanımağın daha asan yollarından biri onların rənginə baxmaqdır, çünki bunu adətən təhlükəsiz bir məsafədən etmək mümkündür. Lakin ABŞ-da yalnız dörd növ çuxurlu gürzə olsa da, bu cinslərin hər birinə aid müxtəlif növlər və alt növlər mövcuddur ki, bunlar da rəng və ölçü baxımından fərqlənir. Bu rəng müxtəlifliyi ilanlara yaşadıqları mühitdə gizlənməyə və həmçinin ovlarına yaxınlaşmağa imkan verir.

Yenə də, rənglənmə ilana zəhərli olub-olmadığını müəyyən etmək üçün etibarlı üsul sayılmır. Bəzi zəhərsiz ilanlar, məsələn, qırmızı kral ilanı kimi növlər, zəhərli ilanlara bənzər rəng naxışlarına sahib ola bilər. Əgər şübhə edirsinizsə, təhlükədən uzaq durmaq üçün ilanı zəhərli hesab etməyiniz tövsiyə olunur

3. Göz bəbəkləri
Şimali Amerikada əksər zəhərli ilan növlərinin pişik gözünü xatırladan, yarıq formasında olan xüsusi bəbəkləri olur. Zəhərsiz ilanların göz bəbəkləri isə adətən dairəvi olur. Bunun istisnası isə mərcan ilanıdır — onun da göz bəbəkləri dairəvidir. Bu üsul zəhərli ilanı müəyyən etmək üçün ümumilikdə etibarlı sayılır, lakin ən təhlükəli üsullardan biridir, çünki ilanların göz bəbəklərinə baxmaq üçün onlara yaxınlaşmaq lazımdır.

4. İstisnalar

Yuxarıda qeyd olunan identifikasiya üsulları əksər ilanlar üçün işləsə də, bu qaydanın istisnası var. Mərcan ilanı zəhərli olmayan ilanların xüsusiyyətlərini daşıyır, məsələn, çuxurların olmaması və dairəvi gözlər. Mərcan ilanları həmçinin süd ilanı və ya qırmızı kral ilanı kimi zəhərsiz ilanlarla eyni qırmızı, qara və sarı rənglərə malikdir.

Mərcan ilanında qırmızı rəng sarı rəngə toxunur, amma qırmızı kral ilanı kimi zəhərsiz ilanlarda qırmızı qara rənglə bitişir. Mərcan ilanının burnu qara rəng də ola bilər.

Azərbaycanda ilanların növ müxtəlifliyi.
Son illərin tədqiqatlarına görə hazırda dünyada ilanların 12 fəsiləni əhatə edən 3400-ə qədər növü məlumdur. Bunlardan Azərbaycanda 4 fəsiləyə aid olan 30 növ yayılmışdır: korilanlar, yatağanlar, suilanları və gürzələr.

Korilanlar fəsiləsinə gözləri dərinin altında yerləşən, dişləri olmayan kiçik ilanlar daxildir. Onların bədəni kiçik və hamar pulcuqlarla örtülmüşdür. Azərbaycanda qurdvari kor ilancıq yayılıb. Bədən uzunluğu 400 mm-ə qədərdir. Xarici görünüşünə görə soxulcana bənzəyir. Qısa quyruğunun ucunda kiçik tikancıq yerləşir. Ağız başın alt tərəfində yerləşir. Torpaqda yaşayır, qazıcı həyat keçirir. Yerin səthinə yalnız yağışdan sonra və qaranlıqda çıxır.

Yatağanlar fəsiləsinin növləri tropik və subtropik ölkələrdə yayılıb. Ən iri ilanlar hesab edilən uzunluqları 11 metrə çatan anakondalar və uzunluqları 10 m olan pitonlar bu fəsiləyə aiddir. Azərbaycanda bu fəsiləyə aid bir növ – qərb yatağanı yayılıb. Fəsilənin ən kiçik növlərindən biridir.

Suilanları fəsiləsi. Müasir ilan növlərinin yarısı suilanları fəsiləsinə daxildir. Bunlar arasında həm zəhərsiz, həm də zəhərli növlər var. Bu fəsiləyə yerüstü, ağac, qazıcı, yeraltı və yarımsu həyat tərzi keçirən növlər daxildir. Azərbaycanda suilanları fəsiləsinə aid olan 20 növ ilan yayılıb: adi suilanı, suilanı, iribaş suilanı, qarabaş rinxocalamus, xaltalı eyrenis, nöqtəxətli eyrenis, dinc eyrenis, adi qonurilan, rəngbərəng təlxə, qurğuşunrəngli təlxə, qırmızıqarın təlxə, sarıqarın təlxə, zeytuni təlxə, naxışlı təlxə, pallas təlxəsi, Cənub Qafqaz təlxəsi, İran təlxəsi, kələz ilanı, oxvari qumilanı, qafqaz dailanı.

Gürzələr fəsiləsinə zəhərli ilanlar daxildir. Gürzələr ən mükəmməl zəhər aparatına malikdirlər. Azərbaycanda gürzələr fəsiləsinə aid olan 8 növ yayılmışdır: adi qalxansifət, Levantiya irigürzəsi, Radde gürzəsi, Şamaxı gürzəsi, İrəvan gürzəsi, Dinnik gürzəsi, Lotievi gürzəsi, Hirkan və ya Elbrus gürzəsi.
İlanları digər canlılardan fərqləndirən əsas əlamətlər.

İlanlar onurğalı heyvanlardır. Bədənləri xaricdən pulcuqlarla örtülmüşdür, atmofer havası ilə tənəffüs edir, yumurta qoymaqla çoxalırlar və bədən temperaturları dəyişkəndir. İlanlar öz mənşəyini kərtənkələlərin qədim qruplarında götürmüşlər. Ilanlarda göz qapaqları yoxdur və göz xaricdən hərəkətsiz, şəffaf qişa ilə örtülmüşdür. Xarici qulaq dəliyi və təbil pərdəsi yoxdur. Ətraflar, ətraf qurşaqları və döş sümüyü atrofiya etmişdir. İlanların hamısı öz ovlarını bütöv udur. İri şikarı tutmağa və udmağa uyğunlaşma ilə əlaqədar olaraq ilanlarda kəllənin quruluşunda bəzi dəyişikliklər əmələ gəlmişdir. Onlarda çənə sümükləri bir-birinə elastiki bağlar vasitəsi ilə birləşdiyindən, ağızlarını geniş aça bilirlər. Ovlarını udarkən, alt çənənin sağ və sol hissələri irəli və geri hərəkət edir, adama elə gəlir ki, ilan şikarı deyil, şikar ilanı udur. Həmçinin ilanlarda qapalı döş qəfəsinin olmaması, onlara iri ovu udmağa imkan yaradır. Iti dişlərin ucları geriyə əyildiyi üçün yem yalnız içəriyə ötürülə bilir. İlanların hərəkət xüsusiyyəti ilə əlaqədar olaraq fəqərələrin sayı çoxdur (141-435-ə qədər). Ağciyərin sağ hissəsinin yaxşı inkişaf etməsi (sol hissə olmur və ya rudimentdir), sidik kisəsinin olmaması, böyrəklərin və cinsiyyət vəzilərinin çox uzun olması da ilanlar üçün səciyyəvidir.

Ayşən Vəli