Ana dilimizi niyə, kimdən və necə qorumalıyıq?

Bu ilin əvvəlində yerli televiziyalara müsahibəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycan dilinin, yəni Azərbaycan türkcəsinin təhlükə qarşısında olduğunu bir daha vurğuladı. Hakimiyyəti dövründə - son iki onillik ərzində Prezident dəfələrlə bu məsələyə xüsusi diqqət çəkir. Bu, təkcə dövlət rəhbərinin şifahi çıxışları ilə, müsahibələri ilə məhdudlaşmır. Hakimiyyətdə olduğu 22 ildən bir qədər çox müddətdə Azərbaycan dövlətinin başçısı olaraq İlham Əliyev bu məqsədlə qanunvericilik təşəbbüsləri irəli sürüb, qanunlara, fərman və sərəmcamlara imza atıb, xüsusi dövlət proqramını da təsdiqləyib. Ancaq yenə də hər dəfə yeri gələndə, vacib bildiyi anlarda bu məsələyə yenidən qayıdır.

Sözügedən son müsahibəsi də bu baxımdan istisna olmadı. Prezident bu barədə jurnalistin sualına cavabında dilin qorunması ilə bağlı öz mövqeyini, fikrini bir daha əsasıandırdı. Prezidentin həmin cavabından bir hissəyə diqqət yetirək: "Xarici kəlmələr dilimizi pozur, zənginləşdirmir və milli kimliyimizi də sarsıdır, damcı-damcı, yavaş-yavaş. Bəlkə də özümüz heç buna fikir vermirik, damcı-damcı sarsıdır. Dil əldən gedəndən sonra, yaxud da ki, pozulandan sonra, ya da başqa dilə tamamilə uyğunlaşandan sonra onda milli kimlik də gedəcək, ondan sonra dövlətçilik də gedəcək, ondan sonra, Allah eləməsin, ölkəmiz də, necə deyərlər, böyük fəlakətlə üzləşə bilər. Ona görə Azərbaycan dilini qorumaq hər birimizin vəzifəsidir. Bunu mən tam əminliklə deyirəm və hamını bu mübarizəyə dəvət edirəm".

Bu, əlbəttə, dili başqa dillərdən tam təcrid etmək deyil, sadəcə, Azərbaycan dilini başqa dil mədəniyyətlərinin dağıdıcı, aşındırıcı təsirindən qorumaq anlamı daşıyır.

Keçən əsrin əvvəlində, ondan sonrakı dövrlərdə də Azərbaycan türkcəsi (rəsmi adı ilə desək, Azərbaycan dili) yad dillərin təsirlərinə, hətta işğalına o dərəcədə məruz qalmışdı ki, artıq eyni millətə mənsub və eyni dilin daşıyıcısı olan insanlar bir-birini anlamaqda çətinlik çəkirdilər. Bir kateqoriya vardı, onlar rusca və ya öz dilinə rus kəlmələri qataraq danışırdı. Başqa bir zümrə öz nitqini ərəb-fars sözləri ilə o qədər yükləmişdi ki, öz ana dilinin nəfəsi tıncıxmışdı. Üçüncü bir kəsim isə özünü Osmanlı (indiki Türkiyə) türkcəsində ifadə etməyə çalışırdı. Nəticədə insanlar bir-birinə yadlaşır, bir-birindən mənən qopur, uzaqlaşırdılar.

Dahi Üzeyir Hacıbəyovun 1910-cu ildə yazdığı "O olmasın, bu olsun" adlı musiqili komediya var. Onun əsasında rejissor Hüseyn Seyidzadə 1956-cı ildə eyni adlı komediya filmi çəkib. Heç şübhəsiz ki, hər bir Azərbaycanlı ömründə heç olmasa, bircə dəfə həmin filmə baxıb. Bu, əslində heç komediya deyil, gerçək bir tragikomediyadır. Xüsusilə, qonaqlıq səhnəsi. Orda qonaqlardan biri öz nitqinə çoxlu fransız kəlmələri doldurur. Adamlar onu anlamaqda çətinlik çəkir. "Qəzetəçi Rza bəy" isə Anadolu türkcəsində o qədər söz işlədir ki, onu, ümumiyyətlə, heç kim başa düşmür. Təbii ki, "Tarixi-Nadir" i farsca "yarısına qədər" oxumuş tacir "Məşədi İbad" da onun dediyindən heç nə anlamadı.

Üzeyir bəy Hacıbəyli hələ 116 il bundan əvvəl ana dilimizin əldən getdiyi barədə millətimizə xəbərdarlıq edirdi. Bu gün də həmin çağırış, həmin narrativ qüvvəsində qalırsa, deməli, Üzeyir Hacıbəylinin həyəcan siqnalını eşitməmişik.

O əsər yazılanda Azərbaycan müstəqil deyildi. İndi isə müstəqil dövlətdir və bu dövlətin başçısı səviyyəsində dəfələrlə, təkidlə deyilir ki, dilin saflığını qorumaq lazımdır. Həm də dünyada yaşayan bütün Azərbaycanlılar öz ana dilinə sahib çıxmalı, onun təmizliyini hifz etməlidir - Azərbaycan Prezidenti buna çağırır.

Niyə?!

Çünki dünyada Azərbaycan türkcəsinin daşıyıcısı olan insanların sayı 50 milyondan çoxdur. Onun az qala 40 milyonu İranda yaşayır və öz türkcəsi fars dilinin işğalı altındadır. Cəmi 10 milyondan bir qədər çox Azərbaycanlı Azərbaycan Respublikasında daşıyır. Qalanı da dünyanın dörd bir yanına səpəlınib.

Prezident niyə ölkədən kənarda yaşayan Azərbaycanlıları öz ana dilini qorumağa çağırır?! Səbəbi sadədir: Azərbaycan xalqının bir dövləti var və bu dövlət anlayır ki, onun varlığını şərtləndirən amillərdən biri öz ana dilidir. Bu dilin məhz bu dövlətin sərhədlərindən kənarda yaşayan daşıyıcıları sayca çox olduğuna görə, dövlətin içindəki Azərbaycan dilinə təsir edə, onu hətta yox edə bilər.

Belə bir bənzətməyə diqqət edək: təsəvvür edin, bir orduya döyüş tapşırığı verirsən, onun yalnız bir hissəsi - öz ana dilinə bağlı insanlar bu əmri anlayır və yerinə yetirir. Qalanlar söhbətin nədən getdiyini anlamır, yerində qalır, hərəkət etmir,; əmri vaxtında anlamadığı üçün vaxtında hərəkətə başlamır. O halda nizam pozulur, tapşırıq planlaşdırıldığı kimi hamılıqla və vaxtında yerinə yetirilmir, nəticədə döyüş uduzulur.

Bax, Prezident bu səbəbdən ölkəmizin böyük fəlakətlərlə üzləşə biləcəyini deyir. Dil başqa dillərin ifrat təsiri altına düşəndə cəmiyyətdə bir-biri ilə öz dilində, amma yad kəlmələrlə danışan müxtəlif kəsimlər meydana çıxır. Bir-birini anlaya bilməyən insanlar eyni millətə mənsub olsalar da, bu identikliyi itirir, bir-birinə qarşı özgələşir. Azərbaycan dövləti bir-biri ilə eyni dəyərləri bölüşən insanların kollektiv razılaşması, ictimai müqaviləsidir. Dil pozulanda bu razılaşma, bu müqavilə pozulur. Azərbaycan - Azərbaycan dilinin dövlətidir. Dövlət dili, yəni dövlətin dili Azərbaycan dilidir. Yəni Azərbaycan türkcəsi. Dövlət isə ərazidən, əhalidən və hakimiyyətdən ibarətdir. Bu ərazidə yaşayan əhalinin də, onun hakimiyyətinin də hazırda ortaq kommunikasiya aləti var: dövlət dili. Təsəvvür edin: bu ərazidə yaşayan əhali öz dilini yad təsirlərdən qoruya bilmir, öz nitqini yad kəlmələrlə dolduran əhali qrupları bir-birini anlamaqda çətinlik çəkir, ya da heç anlamır. Belə olduğu halda dövlət öz vətəndaşı ilə, vətəndaşlar bir-biri ilə necə ünsiyyət qura bilər?! Dilin bütünlüyünü qoruyub saxlamadan dövlətin bütövlüyü necə saxlamaq olar?! Heç cür.

Gəldik, o yerə çıxdıq ki, təkcə yad dillərdən deyil, elə əvvəlcə doğma - qardaş dialektlərdən qorumaq lazım gəlir. Əgər biz öz danışıq dilimizdə, ümumiyyətlə, ədəbi dilimizdə, məsələn, rus dilinə, eləcə də, başqa xarici dillərə mənsub olan ayrı-ayrı sözlər, kəlmələr, ifadələr işlədiriksə, qohum dildən - Türkiyə türkcəsindən bütöv cümlələr almağa belə meyllənmişik. O baxımdan: "Dilimizi kimdən qorumalıyıq?" sualına cavab məlumdur. Biz dilimizi onu korlayam hər şeydən və hər kəsdən qoruyacağıq, başqa yolu yoxdur. Ancaq ən çox Türkiyə türkcəsindən qorunmaq lazımdır. Doğrudur, Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan türkcəsinə və ya əksinə uğurla keçən sözlər, ifadələr də çoxdur. Ancaq Türkiyə türkcəsinin təzyiqini daha çox hiss edirik və edəcəyik. Bu, o dilin və ya bu dilin günahı da deyil; dil canlı orqanizmdir. Bir çay kimi axır deyə, daim başqa axınlara qarışması, bulanması olacaq. Ancaq daimi durulma şərtilə.

Bəs dili necə qorumaq lazımdır?

Bu, çox geniş mövzudur, uzun söhbətdir. Dili qorumağın çox yolları var. Buna ayrıca bir yazı (yaxud seriya yazılar) həsr etmək olar və lazımdır da. Ancaq, mən indi, sadəcə, birini deyəcəm: Azərbaycan dilində (yəni Azərbaycan türkcəsində) daha zəngin yazanları, düzgün danışanları stimullaşdırmaq lazımdır, nəinki bu dilə zərər verənləri. Məsələn, biz görürük ki, Mədəniyyət Nazirliyi bir qrup yazıçı ilə müqavilə bağlayıb, onların kitablarını satın alır, kitabxana fondlarına daxil edir. Bu, çox yaxşıdır. Həmin yazıçıların heç də hamısı, heç də bütün əsərlər dili zənginləşdirmir. Siyahıda, ümumiyyətlə, ədəbiyyata dəxli olmayan adamlar var. O adamlar ki, heç Azərbaycan dilində düz-əməlli danışa bilmir, bu dildə nə yazıblar, nə yazacaqlar, dili necə zənginləşdirəcəklər?! Ancaq dövlət ən böyük məbləği, məsələn, Bəhram Bağırzadəyə ödəyir. Özünə "дядя Бахрам" adı götürüb, guya uşaqlar üçün "kitab" yazır, yeni yetişən nəsilləri yad dilə həvəsləndirir. Öz dilində də sınıq-sökük ləhcə ilə danışır. Ancaq nədənsə elə ən çox ona - ana dilimizin "anasını ağladana" diqqət göstərilir.

Məsələ təkcə Mədəniyyət Nazirliyi ilə bitmir: Elm və Təhsil Nazirliyi müəyyən yazıçı və şairlərin əsərlərini dərsliklərə daxil edir. Bu da alqışlanası addımdır. Ancaq o əsərlərin böyük əksəriyyəti dilin zənginliyini, dərin qatlarını təmsil etmir, milli dilin enerjisini yeni nəsillərə ötürə bilmir.

Bundan başqa bir problem də var. Dərindən təhlil edəndə görürsən ki, Azərbaycanın dövlət dilini elə bir çox dövlət adamlarının özlərindən qorumaq lazımdır.

Fikrimi əsaslandırmağa çalışacam.

Azərbaycan Prezidenti özü həyatının müxtəlif mərhələlərini yad dillərin mühitində keçirsə də, təhsilini rus dilində, ingilis dilində almış olsa da, öz ana dilində o qədər səlis və zəngin danışır, dilin elə dərin qatlarında gəzişir ki, buna mat qalırsan. Dövlət başçısının öz dilində yüksək ədəbi hazırlığı var. Ancaq bunu başqa bəzi vəzifəli şəxslər haqqında demək çətindir. Prezident yalnız beynəlxalq tədbirlərdə (o da həmişə yox!) əvvəlcədən hazırlanmış mətnlərlə çıxış edir. Ancaq öz vətəndaşları qarşısında, öz xalqı ilə həmişə birbaşa - heç bir monitor, kağız-filan olmadan, necə deyərlər, bədahətən danışır. Cəmiyyəti ilə səmimiyyətini həmişə saxlayır. Həm də xalqın öz dilində - özünün də ana dili olan Azərbaycan dilində danışanda inanılmaz dərəcədə çox sayda sözdən, hətta yeri düşdükcə frazeoloji ifadələrdən, el dilinin dərinliklərindən gələn təşbehlərdən, epitetlərdən, ibarələdən istifadə edir. Ancaq bir çox dövlət rəsmilərində bunu görə bilmirik: onlar standart kəlmələr, ütülü ifadələr, çox mürəkkəb cümlələr işlətmək kimi qüsurlu vərdişlərdən əl çəkmirlər. Bu mənada Prezidentdən nümunə götürən dövlət adamları, dövlət məmuru çox deyil.

Dilin qorunması üçün bu məsələyə diqqət yetirmək qaçılmazdır.

Ən başlıcası, əgər dilin saflığını qorumaq və zənginləşdirmək istəyiriksə, Söz sənətinə - ədəbiyyata, dilçilik elminə, publisistikaya, mediaya - jurnalistikaya önəm vermək gərəkdir. Çünki dili ən çox zənginləşdirən də, qoruyan da - qorumalı olan da Söz sənətidir, Söz adamlarıdır. Əgər bu, bir mübarizədirsə (ki, ölkə Prezidenti dili qorumağı haqlı olaraq mübarizə kimi səciyyələndirir), deməli, burada peşəkar orduya - yazıçılara, publisistlərə, jurnalistlərə, dilçi mütəxəssislərə, eləcə də, filosoflara böyük iş düşür. Bu adamların cəmiyyətdəki rolunu, təsirini azaltmaq yox, ucaltmaq gərəkdir. Dilin tarixini, fəlsəfəsini araşdırmaq, öyrənmək, öyrətmək lazımdır. Dili qorumağın birinci şərti Söz sənətkarlarının yaradıcılıq azadlığıdır. Təbii ki, mən yaradıcılıq adından özbaşınalıq etməyi, ədəbi xaosu deyil, məsuliyyətli yaradıcılığı - yaradıcılıq məsuliyyətini nəzərdə tuturam. Bu olmasa, qalan heç bir metod, metodologiya işləməyəcək. Şəxsən mən bu fikirdəyəm.

Yazıçı-publisist, əməkdar jurnalist Bahəddin Həzi

Bahəddin Həzi, Bizimyol.info