Ana dilinin şifahi və yazılı ədəbiyyatda funksiyası: milli kimlik və bədii ifadə perspektivi

Bakı, 30 yanvar, AZƏRTAC

Hər bir xalqın ədəbiyyatı onun mənəvi dünyasının və milli kimliyinin əksidir. Bu mənəvi zənginliyi formalaşdıran əsas faktor isə dilin rolu və statusudur. Milli mənsubiyyətin qorunması və dilin saxlanılması hər bir vətəndaşın ali vəzifəsi hesab olunur. Bu müqəddəs missiyanın vacibliyini Ümummilli Lider Heydər Əliyev də daim vurğulayıb. Ulu Öndərin dil siyasəti və ana dilinə göstərdiyi həssaslıq hər bir azərbaycanlı üçün nümunəvi model təşkil edir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının 80 illik yubileyinə həsr olunmuş yığıncaqda və yanvarın 5-də yerli televiziyalara müsahibələrdə dili bayraq, gerb və himn ilə birlikdə dövlətçiliyin ayrılmaz atributu kimi təqdim etdi.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a AMEA Folklor İnstitutunun şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru Leyla Məmmədova deyib.

O bildirib ki, dövlət başçısı çıxışlarında dilin milləti millət edən amil olduğunu xüsusi vurğulayaraq, onun başqa dillərin təsiri altına düşməməsinin milli kimliyin qorunması baxımından vacib olduğunu qeyd etdi. Dövlətimizin başçısı, eyni zamanda, müasir texnologiyalar dövründə dilə xarici sözlərin daxil olub assimilə olunmasının qarşısının alınmasının zəruriliyini diqqətə çatdırdı, Azərbaycan dilinin qorunmasının dövlətin əsas vəzifəsi olduğunu vurğuladı.

L.Məmmədova qeyd edib ki, dil yalnız milli kimliyin qorunmasında deyil, həm də ədəbiyyatın formalaşmasında əsas vasitədir. Xalqın danışıq dilinin incəliklərini dərindən mənimsəmək bacarığı bədii əsərlərin aktuallığını və əbədiyaşarlığını təmin edən əsas göstəricidir. Yazıçı dili onun xalq ədəbiyyatına bələdliyi, həyat təcrübəsi, dünyagörüşü və düşüncə aləmi ilə birbaşa bağlıdır. Şifahi və yazılı ədəbiyyat nümunələrində dil əsərin aləti, obrazların təzahürü və bədii ifadənin açarı rolunu oynayır.

Tarixən klassik Azərbaycan ədibləri ana dilini ərəb və fars dillərinin təsirlərindən və əcnəbi sözlərin həddindən artıq istifadəsindən qorumaq sahəsində fədakarlıq nümunəsi göstəriblər. M.F. Axundzadə komediyalarında və “Aldanmış kəvakib” povestində bədii dilin qayda-qanunlarına riayət edərək ədəbi dili yeni inkişaf mərhələsinə çıxarıb. Onun ənənəsini Nəcəf bəy Vəzirov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Cəlil Məmmədquluzadə, Süleyman Sani Axundov, Cəfər Cabbarlı, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Üzeyir Hacıbəyli, Mir Cəlal və digər görkəmli yazarlar davam etdirib, əsərlərində ədəbi dili xalq danışıq dili ilə yaxınlaşdırıblar. Azərbaycan dilinin zəngin söz xəzinəsindən səmərəli istifadə edən bu ədiblər bədii əsərlərdə obrazların yaradılmasında, onların hərtərəfli təsvirində dilin aydınlığına və məzmunluluğuna böyük əhəmiyyət veriblər. Xüsusilə dram janrında dil obrazların hərəkətini, qarşılıqlı münasibətlərini və duyğularını ifadə edən əsas vasitədir. Dialoqlar vasitəsilə obrazlar bir-biri ilə qarşılıqlı təsirə girir, fikir və duyğularını çatdırır. Bu dialoqlarda xalq ədəbiyyatına aid nağıl, dastan, lətifə, atmaca, atalar sözü və məsəllərdən gətirilmiş elementlərin istifadəsi əsərlərin uzunömürlülüyünü təmin etmişdir.

“Klassik yazarlar xalq dilinə xas təşbihləri və məcazi ifadələri yerli-yerində, hər janrın tələblərinə uyğun şəkildə istifadə etmişlər. Nəticədə, əsərlərin dili səlis, axıcı və təbii olub, mükalimələrin konkretliyi və yığcamlığı oxucunu yormadan əsərin estetik və bədii dəyərini artırıb. Nəticə etibarilə, ana dili yalnız milli kimliyin və mədəni yaddaşın qoruyucusu deyil, eyni zamanda, şifahi və yazılı ədəbiyyatın inkişafında əsas vasitədir. Dilin zənginliyi və saflığı bədii ifadənin əsas şərti olaraq ədiblərə obraz yaratmaqda, milli dəyərləri qorumaqda və gələcək nəsillərə ötürməkdə imkan verir. Beləliklə, hər bir vətəndaşın dilimizi qorumaq və inkişaf etdirmək missiyası, həm milli kimliyimizin bərqərar olması, həm də ədəbiyyatımızın əbədiyaşarlığının təmin olunması baxımından əvəzsiz əhəmiyyət kəsb edir”,- deyə L.Məmmədova bildirib.