Antarktidadakı qiyamət buzlağı nı araşdıran sualtı robot müəmmalı şəkildə yoxa çıxdı

Antarktidadakı ən təhlükəli buzlaqlardan biri hesab olunan Tveyts buzlağını tədqiq etmək üçün göndərilən yeddi metr uzunluğundakı "Ran" adlı robotik sualtı vasitə müəmmalı şəkildə itkin düşüb. "Qiyamət buzlağı" adlandırılan bu buzlaq altında ikinci dərin dalışını həyata keçirdikdən sonra "Ran"dan heç bir siqnal alınmayıb və tədqiqatçılara hər hansı bir məlumat ötürülməyib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Göteborq Universiteti tərəfindən həyata keçirilən bu missiya Tveyts buzlağının altındakı prosesləri öyrənməyi və buzlağın qlobal dəniz səviyyəsinə təsirini anlamağı hədəfləyib. Lakin indi alimlər təkcə dəyərli məlumatların yox olması ilə deyil, həm də "Ran"ın buzun altında birdəfəlik itmiş olması ehtimalı ilə üzləşirlər.

"Ran"ın müəmmalı yoxa çıxması

Qərbi Antarktida buz qatının şimal kənarında yerləşən Tveyts buzlağı dünyanın ən vacib və ən çox araşdırılan buzlaqlarından biridir. Əgər tamamilə ərisə, dəniz səviyyəsində əhəmiyyətli artıma səbəb olaraq sahil bölgələrinin dəyişməsinə və milyonlarla insanın köç etməsinə gətirib çıxara bilər. Bu səbəbdən, alimlər buzlağın strukturu və ərimə sürəti barədə daha çox məlumat əldə etmək üçün davamlı araşdırmalar aparırlar.

Bu məqsədlə, muxtar sualtı vasitə olan "Ran" buzlağın altını xəritələndirmək və okeandakı isti suların buz qatını necə aşındırdığını öyrənmək üçün göndərilmişdi.

"Ran" ilk dalışını uğurla tamamlayaraq tədqiqatçılara buzlaqda baş verən ərimə prosesinə dair dəyərli məlumatlar ötürmüşdü. Lakin ikinci missiya zamanı gözlənilməz hadisə baş verib - əvvəlcədən proqramlaşdırılmış marşrut və inkişaf etmiş sonar sistemindən istifadə edərək geri dönməli olan sualtı robot qəfil siqnalını itirib və ondan bir daha xəbər almaq mümkün olmayıb.

Missiyanın baş elmi rəhbəri professor Anna Vaalin bu hadisəni belə şərh edib:

"Samanlıqda iynə axtarmağa bənzəyir, amma samanlığın harada olduğunu belə bilmirik".

"Ran"ın batareyasının tükəndiyi güman edilsə də, onu xilas etmək ümidi getdikcə azalır. Alimlər sualtı robotun ya qalın buz qatının altında sıxılıb qaldığını, ya da gözlənilməz bir maneəyə çırpıldığını düşünürlər. Tveyts buzlağının altındakı ekstremal şərait - hündür buz divarları, güclü su axınları və proqnozlaşdırılması çətin olan ərimiş buz kanalları - sualtı robotun itkin düşməsinə səbəb ola bilər.

Elm üçün fədakarlıq: risklər və dəyər

"Ran"ın itməsi missiya üçün ciddi bir itki olsa da, tədqiqatçılar bu riskin həmişə mövcud olduğunu bildirirlər. Tveyts buzlağının altındakı çətin şərait bura dünyanın ən çətin tədqiq olunan bölgələrindən birinə çevirir. Ən inkişaf etmiş robotlar belə təbiətin gözlənilməz gücünə qarşı müdafiəsiz qala bilir.

Bununla belə, "Ran"ın əvvəlki missiyaları sayəsində buzlağın altında baş verən ərimə proseslərinə dair çox qiymətli məlumatlar əldə olunub. Peyk görüntüləri yalnız buzlağın səthindəki dəyişiklikləri göstərsə də, "Ran" buz qatının dərinliklərinə enərək, isti okean axınlarının buzun geri çəkilməsini necə sürətləndirdiyinə dair birbaşa sübutlar toplayıb.

Professor Vaalin bildirib: "Ran" sayəsində 2019-cu ildə Tveyts buzlağının altına girən ilk tədqiqatçılar olduq və bu ekspedisiya zamanı eyni bölgəni yenidən araşdırdıq".

"Ran" son missiyasında da iqlim elminin ön cəbhəsində yer alır və dövrümüzün ən böyük ekoloji problemlərindən birini anlamaq üçün texnologiyanın sərhədlərini zorlayıb. Lakin onun itməsi vacib bir sualı ortaya çıxarır: bu cür təhlükəli əraziləri araşdırmaq üçün milyonlarla dollarlıq yüksək texnologiyalı avadanlıqları riskə atmağa dəyərmi?

Tveyts buzlağı - "vaxtı sayılan bomba"

"Qiyamət buzlağı" adlandırılan Tveyts planetimizdəki ən həssas və təhlükəli buzlaqlardan biri hesab edilir. Təxminən 120 kilometr enində olan bu nəhəng buzlaq, Qərbi Antarktida buz qatının bütövlüyünü qoruyan təbii baryer rolunu oynayır. Lakin əgər tamamilə ərisə, qlobal dəniz səviyyəsini üç metrdən çox yüksəldə bilər ki, bu da Nyu-York, London və Şanxay kimi iri sahil şəhərlərinin su altında qalması deməkdir.

Tveytsi bu qədər təhlükəli edən onun əsas hissəsinin əriməyə başlamasıdır. Daha isti okean suları buzlağın alt hissəsini aşındıraraq onun əsasını zəiflədir və nəhəng buz parçalarının qoparaq dənizə sürüklənməsinə səbəb olur. Bu ərimə prosesi gözləniləndən daha sürətlə gedir və buzlaqın nəzarətdən çıxaraq çökəcəyi "qırılma nöqtəsinə" çatacağı ilə bağlı narahatlıqlar artır.

"Ran"ın yoxa çıxmazdan əvvəl topladığı məlumatlar, bu "gizli müharibə"nin anlaşılması üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı və buzun altındakı isti axınların buzlaqla necə qarşılıqlı təsir etdiyinə dair dəyərli biliklər təqdim edirdi. Lakin sualtı robotun itməsilə bu kritik suallar cavabsız qaldı. Tveytsi araşdırmaq yarışı və buzlağın gələcəyi ilə bağlı daha çox məlumat əldə etmək üçün aparılan səylər indi daha da təcili hala gəlib.

Növbəti addımlar: Yeni axtarışlar

"Ran"ın müəmmalı şəkildə itkin düşməsinə baxmayaraq, tədqiqat qrupu araşdırmalarını davam etdirməkdə qərarlıdır. Lakin ən müasir texnologiya ilə təchiz edilmiş bir sualtı robotun yenidən hazırlanması və buraya göndərilməsi böyük maliyyə vəsaiti tələb edir. Tveytsin sərt şəraitinə tab gətirə biləcək yeni bir robotik vasitənin inkişaf etdirilməsi üçün əlavə maliyyə mənbələri tapmaq zəruridir.

Professor Vaalin qeyd edir: "Ran"dan əldə etdiyimiz məlumatlar dünyada tayı-bərabəri olmayan biliklər təqdim edir və beynəlxalq araşdırmalar üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir".

Lakin Tveyts buzlağı ildən-ilə daha da zəifləyir. Bu isə tədqiqatçılar üçün zamanın getdikcə daraldığını göstərir. "Ran"ın itirilməsi ciddi bir geriləmə olsa da, bu, eyni zamanda planetimizin ən təhlükəli buzlaqlarından birini araşdırmağın yüksək risklərini bir daha nümayiş etdirir.

Elm adamları işlərinə davam edərkən, gələcək ekspedisiyaların təkcə itirilmiş məlumatları bərpa etməyəcəyinə, həm də iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmaq və Yer kürəsinin donmuş sərhədlərinin gələcəyini proqnozlaşdırmaq üçün yeni üsulların açılacağına ümid edirlər.

Aydın