Apennin dağları necə yaranıb? Alimlərdən təəccübləndirən kəşf

İtaliyadakı Apennin dağları paltardakı fermuarın açılmasına bənzər prosesin təsiri altında formalaşa bilər. Bu qənaətə Florensiya Universitetinin alimləri zəlzələlər, Yer səthinin hərəkətləri və yer qabığının quruluşu ilə bağlı məlumatları araşdırdıqdan sonra gəliblər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, yeni araşdırma barədə “Popular Mechanics” yazır.

Apennin dağları İtaliyanın özünəməxsus geoloji “onurğasıdır”. Onların formalaşması Avrasiya və Adriatik tektonik plitələrinin milyonlarla il davam edən toqquşması ilə əlaqəlidir. Bu səbəbdən İtaliya daim geoloji gərginlik zonasında yerləşir və əhəmiyyətli seysmik risk daşıyır.

Bununla yanaşı, Apennin dağları dağ silsiləsi üçün qeyri-adi quruluşa malikdir. Silsilənin bəzi hissələrində yer qabığı sıxılır, digər hissələrində isə gərilir. Buna görə bəzi geoloqlar Apenninlərin strukturunu “akkordeon”a bənzədirlər. Məhz bu xüsusiyyət uzun müddət silsilənin formalaşma mexanizmlərinin izahını çətinləşdirib.

Əsas izahlardan biri subduksiya plitəsinin geri çəkilməsi prosesi hesab olunurdu. Bu modelə görə, qədim okean plitəsi mantiyaya batır və geri çəkilərək səthin qalxmasına və yer qabığının gərilməsinə səbəb olur. Bu proses, xüsusilə, İtaliyanın qərbində yerləşən Tirren dənizinin formalaşmasında rol oynayıb.

Lakin təxminən iki milyon il əvvəl vəziyyət dəyişib: dənizin formalaşmasına səbəb olan gərilmə prosesi yavaşlayıb, Apenninlərin qarşısındakı sıxılma isə azalıb. Buna baxmayaraq, yer qabığının deformasiyası davam edib. Yeni araşdırmanın müəlliflərinə görə, bu, yalnız plitənin geri çəkilməsi ilə regionun müasir geologiyasını izah etməyin mümkün olmadığını göstərir.

Bunun əvəzinə tədqiqatçılar delaminasiya prosesinə diqqət çəkirlər. Bu proses zamanı yer qabığının aşağı hissəsi və litosfer üst qabıqdan ayrılır. “Müəlliflər hesab edirlər ki, Apenninlər delaminasiya kimi tanınan “açılma” prosesindən keçir”, – araşdırmada bildirilir.

Tədqiqatçıların məlumatına görə, bu proses dağların bütün uzunluğu boyunca deyil, özünəməxsus “ilgək” və ya şarnir ətrafında cəmləşib. Bu hissə strukturun ön tərəfinin Adriatik ön çökəkliyi istiqamətində İtaliyanın altına batdığı ərazidə yerləşir.

Uzun illər ərzində toplanmış seysmik və GPS məlumatlarının, eləcə də Moxoroviçiç sərhədinin təhlili göstərib ki, Tirren və Adriatik dənizləri tərəfdən olan təxminən 500 kilometrlik yer qabığı sahəsi bir-birinin üzərinə düşür. Alimlərin fikrincə, məhz bu sahə “açılma” cəbhəsini formalaşdırır.

Bu cəbhənin hərəkəti onun hər iki tərəfində müxtəlif proseslərlə müşayiət olunur. Cəbhənin arxasında yer qabığı ildə təxminən 4 millimetr sürətlə gərilir, önündə isə təxminən 2 millimetr sürətlə sıxılır.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, delaminasiya, ehtimal ki, iki milyon il əvvəl başlamayıb. Geoloji məlumatlar göstərir ki, bu proses ən azı təxminən 10 milyon il əvvəl, son Miosen dövründən etibarən davam edə bilərdi.

Plitənin geri çəkilməsinin başa çatması və ya zəifləməsi özünəməxsus geodinamik keçid yaradıb. Bundan sonra yer qabığının aşağı hissəsinin ayrılmasının rolu artıb.

Aydın