Astronomlar qeyri adi sürətlə böyüyən qara dəlik aşkar ediblər

Astronomlar kainatın erkən dövrlərində formalaşmış və nəzəri böyümə həddini dəfələrlə aşan sürətlə maddə udan superkütləli qara dəlik kəşf ediblər.

Sherg.az xəbər verir ki фraşdırmalar göstərir ki, sözügedən qara dəlik maddəni Eddinqton limiti adlanan nəzəri həddən təxminən 13 dəfə daha sürətlə udur. Eyni zamanda həm güclü X-şüaları, həm də intensiv radio dalğaları yayan bu kosmik obyekt qara dəliklərin qısa müddətdə necə nəhəng ölçülərə çatması ilə bağlı mövcud təsəvvürləri sual altına alır.

Alimlərin məlumatına görə, müşahidə edilən qara dəlik təxminən 12 milyard il əvvəlki dövrə aiddir. Günəşin kütləsindən milyonlarla, hətta milyardlarla dəfə böyük ola bilən bu cür qara dəliklərin kainatın ilk mərhələlərində necə bu qədər sürətlə formalaşması uzun illərdir astronomiyanın əsas suallarından biri hesab olunur. Yeni kəşf bu suala cavab tapmaq istiqamətində mühüm elmi ipucları təqdim edir.

Superkütləli qara dəliklər adətən ətraf mühitdəki qazı özünə cəlb edərək böyüyür. Qara dəliyə doğru spiralvari hərəkət edən qaz yığılma diski (akresiya diski) yaradır. Bu proses zamanı qara dəliyin yaxınlığında son dərəcə isti plazmadan ibarət korona formalaşır və güclü X-şüaları yayılır. Bəzi hallarda isə qara dəliyin qütblərindən yüksək enerjili, dar jetlər çıxır ki, onlar radio dalğa uzunluqlarında parlaq şəkildə müşahidə olunur. Qara dəlik intensiv şəkildə maddə udduqda və son dərəcə parlaq olduqda bu cür sistemlər kvazar adlandırılır.

Eddinqton həddindən kənar böyümə

Qara dəliklərin böyümə sürətini məhdudlaşdıran əsas nəzəri mexanizm Eddinqton limiti hesab olunur. Bu limitə görə, qara dəliyə düşən maddənin yaratdığı şüalanma təzyiqi yeni maddənin içəri daxil olmasının qarşısını alır. Lakin bəzi ekstremal şəraitlərdə qara dəliklərin bu həddi qısa müddətə aşa bildiyi ehtimal edilir. Bu proses super-Eddinqton akresiyası adlanır.

Alimlər belə ekstremal böyümənin kainatın erkən dövrlərində real olub-olmadığını araşdırmaq üçün Havay adalarında yerləşən Subaru Teleskobunun yaxın infraqırmızı tayfölçəri olan MOIRCS cihazından istifadə ediblər. Kvazarın ətrafındakı qaz axınları təhlil olunub, maqneziumun (Mg II, 2800 Å) emissiya xətləri əsasında qara dəliyin kütləsi hesablanıb.

Nəticələrə əsasən, bu qara dəlik X-şüa müşahidələrinə görə Eddinqton limitindən təxminən 13 dəfə yüksək sürətlə maddə udur. Bu göstərici indiyədək müşahidə edilən ən ekstremal böyümə hallarından biri kimi qiymətləndirilir.

Mövcud nəzəriyyələrə meydan oxuyan kvazar

Kəşf edilən kvazarı unikal edən cəhət təkcə onun sürətli böyüməsi deyil. Mövcud nəzəri modellərə görə, super-Eddinqton böyümə zamanı akresiya axınının daxili quruluşunda baş verən dəyişikliklər X-şüa şüalanmasını zəiflətməli və jet fəaliyyətini məhdudlaşdırmalıdır. Lakin bu obyekt eyni anda həm çox güclü X-şüaları, həm də aktiv radio jeti nümayiş etdirir.

Bu isə qara dəliyin həddindən artıq sürətlə böyüdüyü bir mərhələdə belə aktiv korona və güclü jet saxladığını göstərir. Alimlər bunu mövcud modellərlə tam izah olunmayan mürəkkəb fiziki proseslərin göstəricisi kimi dəyərləndirirlər.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, kvazar qısa müddətli keçid mərhələsində müşahidə olunub. Ehtimala görə, qəfil və intensiv qaz axını qara dəliyi müvəqqəti olaraq super-Eddinqton böyümə rejiminə keçirib. Bu keçid dövründə həm X-şüaları yayan korona, həm də radio jeti yüksək enerji səviyyəsini qoruyur, daha sonra isə sistem nisbətən “normal” böyümə mərhələsinə qayıdır.

Qalaktikaların təkamülü baxımından əhəmiyyəti

Kvazarın güclü radio siqnalları jetin ətraf mühitə böyük həcmdə enerji ötürdüyünü göstərir. Bu cür jetlər ev sahibi qalaktikadakı qazı qızdıraraq və ya dağıdaraq ulduz yaranmasını zəiflədə, qalaktika ilə onun mərkəzindəki qara dəliyin birgə təkamülünə ciddi təsir göstərə bilər. Super-Eddinqton böyümə ilə jetlər vasitəsilə yaranan geri əlaqə mexanizmləri isə hələ də tam öyrənilməyib.

Araşdırmanın baş müəllifi, Vaseda Universitetinin alimi Sakiko Obuçi bildirib ki, bu kəşf superkütləli qara dəliklərin kainatın erkən dövrlərində necə bu qədər sürətlə formalaşdığını anlamağa kömək edə bilər. Onun sözlərinə görə, gələcək tədqiqatlar bu cür obyektlərin digər səma müşahidələrində gizli qalıb-qalmadığını üzə çıxarmağı hədəfləyir.

Qeyd edək ki, tədqiqat “Astrophysical Journal” jurnalında 21 yanvar 2026-cı il tarixində “Discovery of an X-ray Luminous Radio-Loud Quasar at z = 3.4: A Possible Transitional Super-Eddington Phase” adlı elmi məqalə kimi dərc olunub. Araşdırma Yaponiyanın elmi fondları, JST FOREST Proqramı və Inamori Fondu tərəfindən maliyyələşdirilib. Müşahidələr Havay adalarında yerləşən Maunakea dağındakı Subaru Teleskobu vasitəsilə aparılıb və alimlər bölgənin mədəni və təbii əhəmiyyətinə xüsusi hörmətlərini vurğulayıblar.