Avropa ilə ölkəmizin enerji tərəfdaşlığı dərinləşir

Avropa ölkələri uzun illər enerji sahəsində asılı olduqları tədarük mənbələrini şaxələndirməyə, xüsusən də etibarlı və uzunmüddətli tərəfdaşlarla əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır. Bu yöndə Azərbaycan Avropanın enerji xəritəsində mühüm strateji oyunçuya çevrilib.

Cənub Qaz Dəhlizi və onun genişləndirilməsi üzrə görülən işlər Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi baxımından Avropa üçün əvəzolunmaz tərəfdaş olduğunu bir daha təsdiqləyir. Məhz belə bir mərhələdə Prezident İlham Əliyevin Slovakiyaya rəsmi səfəri ikitərəfli əməkdaşlıq baxımından önəmli olmaqla yanaşı, ümumilikdə Aİ–Azərbaycan enerji dialoqu kontekstində xüsusi önəm kəsb edir.

Dövlət başçısının Slovakiya rəhbərliyi ilə keçirdiyi görüşlərdə siyasi, iqtisadi, ticarət və digər sahələrdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub. Tərəflər Azərbaycan–Slovakiya münasibətlərinin konstruktiv və dinamik inkişaf etdiyini vurğulayıblar. Söhbət zamanı enerji sahəsində əməkdaşlıq xüsusi diqqət çəkib.

Qeyd edək ki, 2024-cü ilin 1 dekabr tarixindən etibarən Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) Slovakiyanın dövlətə məxsus ən böyük enerji təchizatçısı olan “SPP” şirkətinə təbii qaz ixracına başlayıb. Bu tədarüklər SOCAR və SPP arasında imzalanmış qısamüddətli pilot müqavilə əsasında həyata keçirilir və tərəflər gələcəkdə daha uzunmüddətli enerji tərəfdaşlığı qurmağı hədəfləyirlər.

Bununla SOCAR öz qaz ixrac marşrutlarını daha da genişləndirib. Hazırda Azərbaycan qazını alan ölkələrin sayı artıq 14-ə çatıb – onlara Türkiyə, Gürcüstan, İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Serbiya, Sloveniya, Xorvatiya, Şimali Makedoniya, Slovakiya, Ukrayna və Suriya daxildir.

Yeri gəlmişkən, Slovakiyaya qaz tədarükü Avropada mühüm əhəmiyyət kəsb edən “Həmrəylik halqası” (STRING) təşəbbüsü çərçivəsində həyata keçirilir. Bu təşəbbüs 2023-cü il aprelin 25-də Sofiyada Bolqarıstan “Bulqartransqaz”, Rumıniya “Transgaz”, Macarıstan FGSZ, Slovakiya “Eustream” və Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti arasında imzalanmış Anlaşma Memorandumu ilə rəsmiləşdirilib. Bu mexanizm Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə Avropanın mərkəzi ölkələrinə Azərbaycan qazının əlavə həcmdə çatdırılmasını təmin edir və həmçinin qitə daxilində enerji həmrəyliyini gücləndirir.

* * *

Son illərdə Slovakiya enerji baxımından olduqca həssas vəziyyətə düşüb. 2024-cü ilin sonunda Ukrayna üzərindən Rusiyadan Slovakiya və Çexiyaya həyata keçirilən qaz tranziti üzrə müqavilənin müddətinin başa çatması ölkəni yeni enerji reallıqları ilə üz-üzə qoyub. Bundan əlavə, Avropa İttifaqı Rusiya qazının Slovakiyaya idxalını tam şəkildə qadağan etmək barədə qərar verib. Bu isə ölkənin enerji təminatında ciddi boşluq yaradıb. Məhz bu şəraitdə Azərbaycan uzunmüddətli və etibarlı alternativ kimi önə çıxır. Slovakiya rəsmiləri qeyd edirlər ki, Azərbaycan uzun perspektivdə ölkənin enerji təhlükəsizliyinin ən real həll variantlarından biridir. Azərbaycanın təbii qaz resursları həm həcmi, həm də yeni yataqların işlənməsi baxımından Avropanın enerji ehtiyaclarını müəyyən qədər qarşılayacaq gücdədir. Hazırda Azərbaycanın ümumi qaz ixracı 25 milyard kubmetr səviyyəsindədir və bu həcmin təxminən yarısı Avropa ölkələrinə nəql olunur. Avropa İttifaqının 8 üzvünə ölkəmiz təbii qaz ixrac edir.

Qeyd edək ki, Azərbaycan qazının Avropaya nəqli Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə 2020-ci ilin sonunda həyata keçirilməyə başlayıb. 2024-cü ildə Avropa İttifaqı Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə təxminən 11,7 milyard kubmetr Azərbaycan qazı idxal edib ki, bu da 2021-ci ildəki 8 milyard kubmetrdən çoxdur. 2027-ci ilə qədər həcmin ən azı 16 milyard kubmetrə qədər artırılmasını nəzərdə tutur.

Eyyub KƏRİMLİ,
iqtisadçı-ekspert

Cənab Prezidentin Slovakiyaya rəsmi səfəri və Azərbaycan–Avropa enerji əməkdaşlığının genişlənməsi gələcək iqtisadi dividendlər və iqtisadi həmrəylik baxımından real potensial yaradır. Hazırda enerji diversifikasiyası sürətlənir. Azərbaycan artıq SOCAR vasitəsilə Slovakiyaya qaz nəqlini həyata keçirir və bu, ölkəmizin Avropa enerji bazarına çıxış imkanlarını genişləndirir, eyni zamanda, bir regiondan və bir bazardan asılılığı azaldır.

Digər tərəfdən, qaz yataqlarının inkişaf etdirilməsi Avropaya tədarük həcmlərini artırmağa imkan verir ki, bu da cənab Prezidentin Slovakiyaya səfəri və Azərbaycan–Avropa enerji əməkdaşlığının gəlirlərinin yüksəlməsinə, uzunmüddətli maliyyə sabitliyinin – xüsusilə manatın sabitliyinin qorunmasına töhfə verə bilər. Bununla yanaşı, Slovakiya ilə əməkdaşlıq yalnız enerji sektoru ilə məhdudlaşmır. İqtisadiyyat, nəqliyyat, texnologiya və müdafiə sahələrində aparılan müzakirələr gələcəkdə investisiya axınını, texnologiya transferini və qarşılıqlı ticarət imkanlarını genişləndirə bilər.

Hesab edirəm ki, bu proses bütövlükdə Cənubi Qafqazın Avropa ilə inteqrasiyasını daha da gücləndirir. Avropa enerji təhlükəsizliyi baxımından alternativ enerji təchizatlarına ehtiyac duyur və Azərbaycan bu tələb fonunda öz rolunu daha da möhkəmləndirir. Bu isə ölkəmizin strateji mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, gələcəkdə xarici investisiyaların cəlb edilməsi üçün əlverişli mühit formalaşdırır.

Təbii ki, Avropaya qaz nəqli böyük infrastruktur və təhlükəsizlik xərcləri tələb edir və bu, gələcək üçün daha dəqiq və güclü planlaşdırma zərurəti yaradır. Mövcud proqnozlara əsasən, Azərbaycan qaz hasilatını ardıcıl şəkildə artırdığı və Avropa üçün etibarlı, uzunmüddətli təchizatçı rolunu qoruduğu təqdirdə, 2030-cu ilə qədər həm valyuta gəlirləri, həm də siyasi-strateji üstünlüklər daha da artacaq. Enerji ixracından əldə olunan gəlirlər digər sahələrə – qeyri-neft sektoruna, təhsilə, texnologiyalara və sənayenin inkişafına yönəldilə bilər ki, bu da ölkənin ümumi iqtisadi dayanıqlılığını gücləndirəcək.

Bütün bu əlaqələrin genişlənməsi Azərbaycanın regiondakı mövqelərini, həmçinin türk dövlətləri ilə əməkdaşlığını da daha da möhkəmləndirəcək. Bundan başqa, ölkəmizin tranzit rolu və iqtisadi davamlılığı artacaq. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan hazırda 10 Avropa ölkəsi ilə əməkdaşlıq formatlarını genişləndirərək yeni iqtisadi imkanlar açır.

Musa BAĞIRLI
XQ