Azərbaycan yenidən şəhidlərinə baxır

Elə tarixlər var ki, izaha ehtiyac duymur. Onları dilə gətirmək kifayətdir ki, bütöv bir millət sükuta dalsın. 27 sentyabr Azərbaycan üçün belə tarixlərdən biridir.

Bu, Anım Günüdür, Azərbaycan xalqının 2020-ci il Vətən müharibəsində həlak olmuş əsgər və zabitlərinin qarşısında baş əydiyi gündür.

Bu, dərin kədərli bir tarixdir. Amma eyni zamanda dərin insani bir tarixdir: xatırladır ki, hər uniformanın arxasında bir oğul, bir ata, bir qardaş, bir ər var idi; vətəni hesab etdiyi şeyi müdafiə etmək üçün ailəsini tərk etmiş biri.

Müharibə 27 sentyabr 2020-ci ildə başladı və 44 gün sonra bitdi.

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin yaydığı məlumata görə, 2 908 hərbçi şəhid kimi qeydə alınıb və altı nəfər itkin düşmüş hesab olunur. Sonrakı müxtəlif hesablamalarda yaralı hərbçilərin sayı təxminən 11 110 nəfər göstərilir.

Amma rəqəmlər nə qədər böyük olsa da, ağrını heç vaxt tam izah edə bilmir. Bunu münaqişədən sonra Azərbaycana səfər edəndə fərqli şəkildə anladım.

Onilliklər boyu qarşıdurma və işğala səhnə olmuş ərazilərdə oldum. Dağıdılmış şəhərlər, xarabalığa çevrilmiş binalar və uzaqdan təsviri çətin olan faciənin izlərini gördüm.

Xüsusilə Şuşada anladım ki, müharibə yalnız evləri dağıtmır: bir xalqın yaddaşını silməyə cəhd edə bilər. Məscidlərin, qəbiristanlıqların, muzeylərin, kitabxanaların, teatrların və digər tarixi-mədəni yerlərin dağıdılmasını gördüm.

Mülki qurbanlarla bağlı qazıntı və ekshumasiya aparılan yerləri gördüyümdə keçirdiyim təəssüratı da xatırlayıram. O məzarlar və insan qalıqları tarixi toxunula bilən, sarsıdıcı bir şeyə çevirirdi.

Artıq söhbət qəzetdə oxunan xəbərdən və ya konfransda deyilən rəqəmdən getmirdi: onlar insan idilər.

Buna görə də 27 sentyabr azərbaycanlılar üçün siyasətdən kənara çıxan bir ölçüyə malikdir. Bu, yaddaş, matəm və minnətdarlıqdır.

Və bu, yalnız Azərbaycana xas təcrübə deyil. ABŞ-da hərbi xidmətdə həlak olanlara həsr olunmuş Memorial Day var; Böyük Britaniya və Millətlər Birliyinin digər ölkələri noyabrda müharibələrdə həlak olanların xatirəsinə Remembrance Day-i qeyd edir; Fransa Birinci Dünya Müharibəsində həlak olanları 11 noyabrda yad edir; İsrail əsgərlərinə və terror qurbanlarına həsr olunmuş Yom HaZikaron-u qeyd edir.

Hər halda tarixlər, tarixi şərait və ənənələr dəyişir, amma eyni bir fikir qalır: bir millət onun üçün canını verənləri unudaraq gələcəyini qura bilməz.

Mən həm də Rusiyanı düşünürəm. Moskvada, Kremlin qədim divarları yanında, Aleksandr bağında 1967-ci ildən bəri Naməlum Əsgərin məzarı önündə Əbədi Məşəl yanır.

Orada Moskva müdafiəsi zamanı həlak olmuş, adı heç vaxt bilinməyən sovet əsgərinin xatirəsi uyuyur.

Abidənin üzərində qurbanın universal mənasını bəlkə də hər hansı nitqdən daha yaxşı ümumiləşdirən sözlər həkk olunub: "Adın məlum deyil, şücaətin ölməzdir".

Hər il mayın 9-da Rusiya nasist Almaniyası üzərində Qələbə Gününü qeyd edəndə bu alov xüsusi məna kəsb edir.

Bu, sadəcə od deyil: yanılı qalan yaddaşdır. O müharibədən qayıtmayan milyonlarla insanın və fədakarlıqla əbədi izlənmiş bir nəslin xatirəsidir.

Kreml yanında yanan bu alov haqqında düşünərkən, Azərbaycanın hər 27 sentyabrda yandırdığı yaddaş alovunu da düşünürəm.

Müharibələr dəyişir, dövrlər dəyişir və xalqlar dəyişir; amma onları birləşdirən bir şey var: ailələrin acısı, məzarlar qarşısındakı sükut və vətənini müdafiə edərkən ölənlərin unudulmaması üçün insani ehtiyac.

Azərbaycanda bu yaddaşın həm də konkret siması var: 2020-ci ildə döyüşən və evlərinə qayıtmayan gənclər.

Onlara görə hər 27 sentyabrda sükut məna qazanır. Bu, unutqanlığın sükutu deyil. Bu, hörmətin sükutudur.

Bəlkə də bu tarixi anlamağın ən ləyaqətli yolu budur: ölüləri yad edib dirilərə nifrət bəsləməmək; fədakarlığa hörmət edib hər müharibənin yara buraxdığını unutmamaq; və gələcəyə sülhün nəhayət silahlardan daha güclü ola biləcəyi ümidi ilə baxmaq. 

Həlak olanları Azərbaycan şəhid, müqəddəs amal uğrunda həyatını qurban verənlər adlandırır. Dünya da yadda saxlamalıdır ki, hər müharibə rəqəminin arxasında həmişə bir insan siması var.

Müəllif: Rikardo Sançes Serra