Bakı və Üsküp: iki qəddar repressiyaya qısa baxış

Nurlana Qasımlı Mustafayeva,
filologiya elmləri doktoru, dosent,
Bakı Slavyan Universiteti
Balkanşünaslıq kafedrasının müdiri

I Türkoloji Qurultayın iştirakçılarının repressiyası: səbəb nədir?

Fərqli coğrafiyalarda qədim tarixi torpaqlarında yaşayan türklərə qarşı törədilən soyqırımlar, repressiyalar və zorla köçürülmələr bir sual üzərində dərindən düşünməyə vadar edir: zəngin dünya mədəniyyəti yaradan türklərin yaşadığı bölgələrdə tarixin müxtəlif dövrlərində baş vermiş qanlı hadisələr təsadüfdürmü, yoxsa bir-biri ilə bağlılığı vardır və müəyyən siyasətin nəticəsidir?

Xronoloji ardıcıllıqla nəzər yetirdikdə bir-biri ilə müəyyən siyasi və ideoloji bağlılığı olan iki repressiya hadisəsi diqqəti cəlb edir. Bunlardan biri Bakıda 1926-cı ildə keçirilən I Türkoloji qurultayın iştirakçılarının, ikincisi isə 1948-ci ildə Yuqoslaviyanın tərkibində olan Makedoniyada Yücel Təşkilatı üzvlərinin repressiyasıdır. Aparılan araşdırmalar hər iki repressiyanın təsadüfi deyil, yürüdülən ümumi siyasətin nəticəsi olduğunu göstərir.

Məlum olduğu kimi, sovet hakimiyyətinin qərarları ilə Bakıda 1926-cı ilin 26 fevral-6 mart tarixlərində keçirilən və əsas məqsədi türk xalqlarının dili, ədəbiyyatı, tarixi və ortaq mədəni irsinə dair elmi müzakirələrin aparılması olan I Türkoloji Qurultay Türk dünyasının elmi və mədəni tarixində xüsusi əhəmiyyətə malik hadisə kimi yadda qalmışdır. Azərbaycan, Türkiyə, Orta Asiya, Volqaboyu, Krım, Qafqaz və digər bölgələrdən olan alim və ziyalılar iştirak etdiyi bu toplantı türk dillərinin inkişafı, ortaq əlifba məsələsi, elmi terminologiyanın formalaşdırılması və türk xalqları arasında intellektual əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyan hadisə olmuşdur. Stenoqramlarında 131 iştirakçının olduğu qurultay türk xalqlarının alimlərini, dilçilərini, tarixçilərini və ziyalılarını bir araya gətirən ilk genişmiqyaslı elmi toplantı kimi tarixə keçmiş, Türk dünyasında ortaq elmi düşüncənin formalaşmasına kömək etmişdir. Lakin həmin dövrün siyasi reallıqları nəzərə alındıqda, qurultayın təşkili sovet hakimiyyətinin türk xalqları üzərində ideoloji nəzarət mexanizmlərindən biri idi.

Qurultayda müzakirə edilən ən vacib məsələlərdən biri əlifba idi. Əlifba islahatı məsələsini hələ çarizm dövründə, XIX əsrdə böyük mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundov qaldırmışdı.

Azərbaycan bolşevik Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən bir neçə il sonra əlifba məsələsi yenidən gündəliyə gətirilmişdi. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi sədrinin müavini Səmədağa Ağamalıoğlu 1921-ci ildə yaradılmış Ümumittifaq Yeni Türk Əlifbası Komitəsinin sədri kimi latın qrafikalı əlifbaya keçid prosesinin təşkili və həyata keçirilməsi üçün böyük səylər göstərmişdi. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında rəsmi olaraq ərəb qrafikalı əlifbadan latın qrafikalı əlifbaya 1923-cü il oktyabrın 20-də keçilmişdi.Sovet hakimiyyəti əlifbanı dəyişməklə Azərbaycan xalqını köklərindən ayırmaq və ərəb qrafikalı əlifbanın işləndiyi Türkiyə ilə əlaqələrini kəsmək məqsədi güddüyündən Azərbaycanda bəzi ictimai-siyasi xadimlər bunun əleyhinə çıxmışdılar.

Sovet hakimiyyəti SSRİ-nin türk xalqlarının dil və yazı birliyinin yaradılması üçün ortaq əlifbanın qəbul olunması zəruri hesab edilirdi. Bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən şəxslərdən biri qurultayın əsas təşkilatçılarından olan Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Səməd Ağamalıoğlu idi.

Əlifba məsələsini sovet hakimiyyətinin gündəliyə gətirməsi səbəbsiz deyildi. Hər şeydən əvvəl, Səməd Ağamalıoğlu yeni əlifbaya keçidi yalnız texniki dəyişiklik kimi deyil, mədəni inqilabın mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirirdi. O, yaxşı anlayırdı ki, əsrlər boyu istifadə olunan ərəb qrafikasından imtina edərək latın qrafikalı əlifbaya keçmək böyük ictimai və mədəni dəyişiklik tələb edir.

Qurultayda çıxış edən bir çox alim latın qrafikasına keçidi bəzi səbəblərlə əsaslandırdılar. Onların fikrincə, ərəb qrafikası türk dillərinə uyğun deyildi, savadsızlığı azaltmaq, təhsili asanlaşdırmaq lazım idi. Bu dəlillərdə həqiqət payı olsa da, sovet hakimiyyətinin əsas məqsədi türk xalqlarını köklərindən ayırmaq və Türkiyədən uzaqlaşdırmaq idi.

Qurultayında müzakirə edilən məsələlər digər türk coğrafiyalarına, xüsusilə türk dünyasının tək müstəqil dövləti olan Türkiyədə də böyük təsir göstərdi. Bakı qurultayı Türkiyədə həyata keçirilən 1928-ci il Hərf İnqilabına ideoloji və elmi baxımdan müəyyən zəmin yaratdı. Həmin il noyabrın 1-də Türkiyə Böyük Millət Məclisini “Türk əlifbasının qəbulu haqqında qanun”u qəbul etməsi ilə ərəb qrafikalı Osmanlı əlifbası ləğv edildi və latın əsaslı yeni türk əlifbası rəsmi şəkildə tətbiq olundu.

Türkiyədə latın qrafikalı əlifbaya keçid yenidən SSRİ-nin türk, müsəlman xalqları ilə mədəni yaxınlığının möhkəmləndirilməsi demək idi. Yeni əlifbaya keçid Türk dünyasında yazı sisteminin modernləşdirilməsi prosesinə təkan verdi. Türk xalqları arasında ortaq milli kimlik ideyasının güclənməsi mərkəzləşdirilmiş sovet hakimiyyəti üçün potensial təhlükə kimi qəbul edilirdi. Ona görə də 20-ci illərin sonlarında SSRİ-Türkiyə münasibətləri soyuqlaşan zaman 1930-cu ildə Azərbaycanda və SSRİ-nin türk, müsəlman xalqları kiril qrafikalı əlifbaya keçirildi. Bu, mahiyyətinə görə, türk, müsəlman xalqlarını köklərindən ayırmağa, rus mühitində assimilyasiya etməyə yönəlmişdi.

Sovet hakimiyyəti təkcə bu qərarla kifayətlənmədi. 1926-cı ildə eyni masa arxasında toplaşan türk xalqlarının bütün alim və ziyalıları 1937-1938-ci illərin sovet lideri Stalinin repressiyasına məruz qaldılar. Nəticədə Qafqazda, xüsusilə Azərbaycanda, eləcə də Orta Asiya respublikalarında yüzlərlə alim, yazıçı, müəllim və ictimai xadim “millətçi”, “pantürkçü”, “Turançı”, “Türkiyə agenti” və “antisovet fəaliyyət” kimi ittihamlarla həbs edildilər, sürgün olundular və ya güllələndilər. Türk xalqlarının milli düşüncə sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayan bir çox ziyalının məhv edilməsi intellektual inkişaf prosesini ciddi şəkildə zədələndi.

Repressiya dalğası yalnız Azərbaycanda deyil, digər türk xalqlarının nümayəndələri arasında da geniş yayıldı. Krım tatar ziyalısı Rifat Qasprinski, Tatarıstanlı dilçi Qazibəy Alparov, qazax maarifçisi Əhməd Baytursunov, Krım tatarı dilçi professor Bəkir Çobanzadə, azərbaycanlı alim Vəli Xuluflu, pedaqoq və jurnalist Fərhad Ağazadə, tənqidçi və biblioqraf Hənəfi Zeynallı, mətnşünas Salman Mümtaz, dilçi Xalid Səid Xocayev, dövlət xadimi Ruhulla Axundov kimi bir çox tanınmış şəxsiyyətlər repressiya qurbanları oldular. Bundan əlavə, milli ədəbiyyatın və milli düşüncənin görkəmli nümayəndələri olan Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq və Əhməd Cavad kimi ziyalılar da repressiyaya qurban getdilər. Onların əsas “günahı” milli kimliyi qorumaq, türkçülük ideyasını yaşatmaq və milli-mənəvi dəyərləri müdafiə etmək idi. Repressiyaya məruz qalanların bəzilərinin məzarlarının yerləri məlum deyildir.

Beləliklə, I Türkoloji Qurultay türk xalqlarının elmi və mədəni birliyinə doğru atılan böyük addım olsa da, sonrakı illərdə baş verən siyasi hadisələr bu prosesin davam etməsinə ciddi maneələr yaratdı. Bununla belə, qurultay türk dünyasının tarixində mühüm intellektual hadisə, türk xalqlarının ortaq dil, mədəniyyət və tarix üzərində düşünmək cəhdinin rəmzi oldu, gələcək nəsillər üçün milli kimlik və mədəni birlik ideyasının mühüm mərhələlərindən biri kimi tarixdə öz yerini tutdu.

Repressiyaları yalnız sovet hakimiyyəti həyata keçirmədi. Türklər yaşayan digər coğrafiyalarda da belə qanlı əməllər törədildi.

Makedoniyada repressiya

XX əsrin ortalarında türk və müsəlman xalqlarına qarşı repressiyalar SSRİ-nin təsiri altında olan Balkan yarımadası ölkələrində də törədildi. Məlum olduğu kimi, Balkan yarımadası uzun əsrlər boyu Osmanlı dövlətinin hakimiyyəti altında olduğundan burada böyük türk və müsəlman əhalisi formalaşmışdı. Balkanlarda türk varlığının üzləşdiyi ilk böyük sarsıntı 1877-1878-ci illər Osmanlı-Rusiya müharibəsi zamanı baş verdi. Müharibədən sonra Balkanlarda yeni siyasi sərhədlər müəyyən edildi. Osmanlının Balkanlardan çıxması nəticəsində türk və müsəlman əhalisi ciddi təzyiqlərlə qarşılaşdı. Yarım milyondan çox insan zülmə məruz qaldı, yüz minlərlə insan isə Rumeli və Anadolunun müxtəlif bölgələrinə köç etməyə məcbur oldu. Sonrakı illərdə də bu miqrasiya prosesi davam etdi. 1923-1945-ci illər arasında Balkanlardan təxminən 1,5 milyon insan ağır sosial və siyasi şərait ucbatından Anadoluya köç etdi. Balkanları tərk etməyən türklər üçün ağır bir dövr başladı. Onlar öz milli kimliklərini qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək kimi mürəkkəb bir vəzifəni yerinə yetirməli idilər.