Birlik və güc nümayişi mərasimi

İran yeni dövrə necə qədəm qoyur?

İranın mərhum ali dini lideri Əli Xamenei ilə vida mərasimləri bütün dünyada diqqətlə izlənilən hadisəyə çevrilib. İyulun əvvəlindən başlayan və bir həftəyə yaxın davam edəcək mərasimlər Tehrandan Məşhədə qədər uzanan geniş coğrafiyanı əhatə edir. Çünki İran hakimiyyəti həmin mərasimləri ölkənin siyasi sabitliyinin, dövlət institutlarının davamlılığının və cəmiyyətin səfərbərlik potensialının nümayişi kimi təqdim edir. Rəsmi məlumatlara görə, vida mərasimləri iyulun 9-dək davam edəcək və bir neçə şəhəri əhatə edən xüsusi proqram əsasında təşkil olunacaq.

Mərasimlərin əsas hissəsi Tehrandakı İmam Xomeyni Böyük Müsəlla kompleksində keçirilib. Burada yüz minlərlə insan Xameneinin tabutu önündən keçərək, ona son ehtiramını bildirib. Dövlət televiziyası canlı yayımlar təşkil edir, ölkənin müxtəlif bölgələrindən gələn insanların iştirakı geniş işıqlandırılır. Beynəlxalq media qurumları bunun son illərin ən böyük dini-siyasi toplantılarından birinin olduğunu vurğulayıb. Tehranın əsas küçələri qara bayraqlarla bəzədilib, hökumət idarələri və ictimai müəssisələr matəm rejiminə keçib. Bir çox dövlət qurumlarının fəaliyyəti məhdudlaşdırılıb, məktəblər və bəzi müəssisələr bağlanıb.

Paytaxtda təşkil edilən yürüş isə İnqilab meydanından Azadlıq meydanına qədər uzanıb. Xameneinin İran bayrağına bürünmüş tabutu xüsusi platformada şəhər boyunca aparılıb. İnsanlar tabuta yaxınlaşmağa çalışır, dini dualar oxuyur, göz yaşları içində son ehtiramlarını ifadə edirdilər. Təhlükəsizlik qüvvələri böyük izdihamı nəzarətdə saxlamaq üçün geniş tədbirlər görüb. Yayın istisinin təsirini azaltmaq məqsədilə yürüş marşrutlarında su çiləyən xüsusi texnikalar yerləşdirilib. Mərasim zamanı həm dini, həm də siyasi məzmunlu şüarlar səsləndirilib. Xüsusilə İranın xarici siyasət kursunu dəstəkləyən və “müqavimət oxu” ideologiyasını vurğulayan çağırışlar diqqət çəkib.

Vida mərasimləri yalnız Tehranla məhdudlaşmır. Rəsmi plana əsasən, tabut əvvəlcə İranın dini mərkəzi hesab olunan Qum şəhərinə aparılır. Daha sonra İraqın şiələr üçün müqəddəs sayılan Nəcəf və Kərbəla şəhərlərinə yürüş nəzərdə tutulur. Sözsüz ki, sözügedən marşrut təsadüfi seçilməyib. Tehran bununla həm İran daxilindəki dini nüfuzunu, həm də regionun şiə icmaları üzərindəki mənəvi təsirini nümayiş etdirməyə çalışır. Xameneinin dəfn mərasiminin İran sərhədlərini aşaraq beynəlxalq dini hadisəyə çevrilməsi də məhz bu strategiyanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir.

* * *

Mərasimlərdə iştirak edənlərin tərkibi də diqqət çəkir. İranın müxtəlif vilayətlərindən minlərlə insan avtobus karvanları ilə paytaxta gətirilib. Dövlət qurumları və ictimai təşkilatlar vətəndaşların mərasimdə iştirakını asanlaşdırmaq üçün geniş logistika sistemi qurub. Bir sıra şəhərlərdə pulsuz nəqliyyat xidmətləri təşkil olunub, zəvvarların yerləşdirilməsi üçün müvəqqəti məkanlar ayrılıb. Hakimiyyət bunun xalqın könüllü iştirakı olduğunu vurğulasa da, müşahidəçilər dövlət resurslarının səfərbər edilməsinin mərasimin miqyasının böyüməsində mühüm rol oynadığını qeyd edirlər.

Mərasim boyunca güclü siyasi mesajlar da verilib. Çıxış edən ruhanilər və siyasi xadimlər Xameneinin həyat yolunu İran İslam Respublikasının tarixi ilə əlaqələndirir, onun fəaliyyətini ölkənin müstəqilliyinin qorunması və xarici təzyiqlərə qarşı mübarizə ilə səciyyələndirirlər. Bir çox nitqlərdə onun ölümü “şəhidlik” kimi təqdim olunub. Mərasim iştirakçıları arasında ABŞ və İsrail əleyhinə şüarlar səsləndirən qruplar da yer alıb. Beləliklə, vida mərasimləri yalnız dini matəm deyil, həm də İranın ideoloji xəttinin yenidən təsdiqləndiyi siyasi platformaya çevrilib.

Yeri gəlmişkən, Xamenei 1989-cu ildən etibarən ölkənin ali dini rəhbəri kimi dövlət sisteminin mərkəzində dayanırdı. Son onilliklər ərzində İranın xarici siyasətinin, təhlükəsizlik strategiyasının və ideoloji kursunun formalaşmasında əsas fiqurlardan biri olub. Bu səbəbdən onun ölümündən sonra düzənlənən mərasimlər həm də yeni dövrə keçidin simvolu kimi qəbul edilir. İran rəhbərliyi vida mərasimləri vasitəsilə ölkədə hakimiyyət boşluğu yaranmadığını, dövlət institutlarının tam fəaliyyət göstərdiyini nümayiş etdirməyə çalışır. Son illər iqtisadi çətinliklər, beynəlxalq sanksiyalar, regional münaqişələr və daxili narazılıqlar fonunda hakimiyyətin legitimliyi ilə bağlı müxtəlif müzakirələr aparılırdı. Belə bir şəraitdə milyonlarla insanın iştirakı ilə keçirilən mərasimlər Tehran üçün siyasi kapital rolunu oynayır. Hakimiyyət bununla cəmiyyətin mühüm hissəsinin hələ də dövlət ideologiyası ətrafında birləşdiyini göstərməyə çalışır.

Mərasimlərin ən emosional hissəsinin isə Məşhəddə keçiriləcəyi gözlənilir. Xameneinin doğulduğu şəhər olan Məşhəd İranın ən mühüm dini mərkəzlərindən biridir. Burada yerləşən İmam Rza ziyarətgahı hər il milyonlarla zəvvar qəbul edir. Rəsmi qərara əsasən, Xamenei məhz bu müqəddəs kompleksin yaxınlığında dəfn olunacaq. Dəfn mərasimi üçün şəhərdə fövqəladə təhlükəsizlik tədbirləri görülüb, nəqliyyat sistemi xüsusi rejimə keçirilib, əlavə polis və təhlükəsizlik qüvvələri cəlb olunub. Yerli hakimiyyət orqanları yüz minlərlə ziyarətçinin Məşhədə gələcəyini proqnozlaşdırır.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ